اِرْتَفَعَ الاْخَرُ، فَلَيْسَ اَحَدُهُما عِلّةً وَالاْخَرُ مَعْلُولا، اِذْ لَيْسَ اَحَدُهُما اَوْلى اَنْ يَكُوْنَ عِلَّةً فِي الْوُجُودِ دُونَ الاْخَرِ.

وَنَحْنُ نُجيبُ عَنْ ذلِكَ دُونَ اَنْ نَنْظُر[١] فيما يَتَضَمَّنُهُ مَفْهُوْمُ هذِهِ الْقَضِيَّةِ، وَذلِكَ لاَِنَّهُ لَيْسَ «اِذا وُجِدَ كُلُّ واحِد مِنْهُما فَقَدْ وُجِدَ الاْخَرُ» بِلا تَفْصيل وَاخْتِلاف. وَذلِكَ لاَِنّ مَعْنى «اِذا» لا يَخْلُوْ اِمّا اَنْ يُعْنى بِهِ اَنَّ وُجُوْدَ كُلِّ واحِد مِنْهُما اِذا حَصَلَ يَجِبُ عَنْهُ فِي الْوُجُودِ نَفْسِه[٢] اَنْ يَحْصُلَ الاْخَرُ، أو اَنَّ وُجُودَ كُلِّ واحِد مِنْهُما اِذا حَصَلَ يَجِبُ عَنْهُ في الْوُجُودِ اَنْ يَكُونَ قَدْ حَصَلَ وُجُودُ الاْخَرِ، اَوْ اَنَّ وُجُودَ كُلٍّ مِنْهُما اِذا حَصَلَ في الْعَقْلِ يَجِبُ عَنْهُ اَنْ يَحْصُلَ الاْخَرُ فِي الْعَقْلِ، اَوْ اَنّ وُجُودَ كُلِّ واحِد مِنْهُما اِذا حَصَلَ يَجِبُ عَنْهُ فِى العَقْلِ اَنْ يَكُوْنَ قَدْ حَصَلَ الاْخَرُ فِي الْوُجُودِ اَوْ حَصَلَ فِي الْعَقْلِ، فَاِنَّ لَفْظَةَ «اِذا» في مِثْلِ هذِهِ الْمَواضِعِ مُشْتَرَكَةٌ مُغْلِطَةٌ.

ملاك علّت بودن و معلول بودن با وجود تقارن آنها

پرسش: در اينجا اشكالى مطرح مى‌‌شود و آن اينكه شما نتيجه گرفتيد كه علّت و معلول با يكديگر معيّت دارند آنسان كه مى‌‌توان گفت: هرگاه علّت يافت شود معلول آن نيز يافت مى‌‌شود. و هرگاه معلول يافت شود، علّتِ آن نيز يافت مى‌‌شود. پس آندو با هم معيّت دارند و معيّت آنها هم به نحو وجوب است. يعنى نه تنها امكان دارد كه با هم معيّت داشته باشند بلكه ضرورت هم دارد. در اين صورت اگر دو چيزى داشته باشيم كه تقارن و معيّت آنها به نحو وجوب باشد، از كجا بفهميم كداميك علّت و كداميك

[١] در نسخه‌‌هاى چاپ تهران بجاى تعبير «دون ان ننظر» تعبير «بعد ان ننظر» آورده شده كه خيلى بهتر است. وگرنه بايد معناى كلمه «دون» را هم همان معناى «بعد» در نظر بگيريم. مقصود مصنف اين است كه نخست بايد در مفهوم قضيه نظر بيفكنيم و مفهوم آن را روشن كنيم آنگاه پاسخ شبهه را بيان نماييم. [٢] عبارت «فى الوجود نفسه» يعنى در خود وجود خارجى هر يك از علّت و معلول.