شرح الهيات شفاء - مصباح یزدی، محمد تقی - الصفحة ٢٧٥ - چگونگى تأثير فاعل هاى غير علمى

تامّ باشد بايد دو تأثير متضادّ انجام پذيرد. بلكه اگر متوسطاتى هم بين دو متضاد باشد، آن هم بايد صادر شود. چون فاعل مى‌‌تواند منشأ همه آنها باشد.

در نتيجه، سياه و سفيد كه متضادان هستند، و رنگهاى ديگر نيز از قبيل سرخ، سبز و زرد، كه متوسطات مى‌‌باشند؛ بايد در جسمى پديد آيند كه در كنار فاعلى واقع شده كه مى‌‌تواند رنگهاى مختلف را ايجاد كند، در حالى كه اجتماع اضداد در محلّ واحد، محال است. و امّا، آنگاه كه اراده جزمى به آن افزوده شود، يكى از آنها تعيّن و تحقّق مى‌‌يابد.

چگونگى تأثير فاعل‌‌هاى غير علمى

به طور معمول فاعل‌‌هاى غير علمى هرگاه با قوّه منفعله تلاقى پيدا كنند و شرائط حاصل باشد اثر خود را مى‌‌بخشند، مگر آنكه منتظر طبع حادثى باشند كه به تنهايى يا با انضمام به طبيعت موجودْ منشأ اثر واقع شود.

بنابراين، چنين قوايى، هرگاه با قوّه منفعله تلاقى كنند، ناگزير فعل از آنها صادر مى‌‌شود؛ و ديگر منتظر اراده نمى‌‌مانند. چه، آنها اراده‌‌اى ندارند. از اينرو، هر تأثيرى براى آنها ممكن باشد، آنرا انجام مى‌‌دهند. امّا، فاعلهاى طبيعى هرگز تأثيرهاى متضادّ ندارند و فعل آنها يكنواخت است. بنابراين، فاعل‌‌هاى غير علمى در صورتى كه با قابل تامّى مواجه باشند بى‌‌درنگ كار خود را انجام خواهند داد. البته در مورد آنها يك نوع انتظارى تصوّر مى‌‌شود چنانكه ممكن است طبع جديدى براى فاعل طبيعى پديد آيد و آنگاه طبع جديد يا به تنهايى منشأ اثر گردد و يا به اضافه طبع نخستين!

پس، در اين صورت مى‌‌توان گفت اين فاعل با طبع نخستين خود، حالت انتظارى نسبت به طبع جديد دارد، و در واقع يك جوهر و صورت نوعيه