شرح الهيات شفاء - مصباح یزدی، محمد تقی - الصفحة ٧٩ - برهانى فشرده بر نفى جوهريت علم و كيفيات نفسانى

علم بعنوان كيف نفسانى

در ميان كيفيات نفسانى، علم، از جايگاه ويژه‌‌اى برخوردار است كه متناسب با آن، بحث خاصّى را مى‌‌طلبد. بحث خاصّ درباره علم، در فلسفه اولى مطرح مى‌‌شود، البتّه بحث درباره وجود علم و اقسام آن در كتاب نفس مطرح مى‌‌شود. امّا، شبهه‌‌اى درباره علم وجود دارد كه حلّ آن متناسب با مباحث فلسفه اولى است.

بيان شبهه درباره علم: شبهه‌‌اى كه درباره علم وجود دارد اين است كه علاوه بر اينكه علم را بايد عَرَضانگاشت، در برخى جاها اقتضاى آن دارد كه جوهر انگاشته شود. از اين رو، اين پرسش مطرح مى‌‌شود كه چگونه يك شىء هم مى‌‌تواند جوهر باشد و هم عرض؟!

به ديگر سخن، وقتى ما صورت يك جوهرى را در ذهن تصوّر مى‌‌كنيم معنايش اين است كه آنچه در ذهن داريم جوهر است؛ از سوى ديگر مى‌‌بينيم صورت جوهر كه در ذهن ما منعكس است، كيف نفسانى است. آنگاه اين پرسش مطرح مى‌‌شود كه چگونه يك شىء هم كيف نفسانى است و هم جوهر؟!

برهانى فشرده بر نفى جوهريت علم و كيفيات نفسانى

پاسخ شبهه در شكل يك برهان فشرده: در اين بخش، مصنف در صدد پاسخ گوئى به شبهه فوقبرمى‌‌آيد. و چون مسئله، يك مسئله فلسفى است؛ با شيوه فلسفى بر آن برهان اقامه مى‌‌كند. از اين رو مى‌‌گويد: اشيائى كه ما آنها را كيفيات محسوس و اعراض مى‌‌انگاريم و به نظر خصم از جمله جواهراند از دو حال خارج نيستند:

الف، يا اينكه آنها جوهرند و طبق عقيده شما حالّ در جوهر ديگرى هستند، در اين صورت، آيا آن جوهر ديگر مقدار و بُعد دارد يا ندارد؟