آموزش علوم قرآن ط سازمان تبليغات - معرفت، محمد هادى - الصفحة ١١٩ - درس صد و پنجم رؤيت

١٠- او درباره گفته خداى متعال كه: لا تُدْرِكُهُ الْأَبْصارُ[١] (ديده‌ها او را درك نمى‌كنند) مى‌گويد: «محتمل است كه ديده‌ها، در دنيا او را درك نكنند و در آخرت او را ببينند، زيرا ديدار خداى متعال، برترين لذتهاست و برترين لذتها، در عالم برتر است» و مى‌افزايد: «ممكن است، ديده‌هاى كافران و تكذيب‌كنندگان او را درك نكند».[٢] اين سخنان، عقيده اشعرى (شيخ اهل سنت و جماعت) در امكان رؤيت خداى متعال، به وسيله چشم است. «شيخ محمد عبده»، سخن «اشعرى» و اصحاب او را به ارادت و كمال معرفت بالذات تأويل مى‌كند[٣]، زيرا زشتى مذهب پيشينيان خود را احساس كرده و مى‌كوشد كه آن را با اين تأويل نادرست بپوشاند، ولى با سخن روشن «اشعرى» (شيخ ايشان) كه نظر و ديدار، با همين دو چشمى است كه در رخسار است‌[٤]، كوشش او، كوششى است بيهوده و بى‌فايده.

پيش از «اشعرى»، پيشواى ديگر اين گروه، «ابو سعيد عثمان بن سعيد دارمى» (٢٠٠- ٢٨٠ ه. ق.) به نشر اين نظريات زشت، دست زده است. مقاله او كه به گمان خودش در ردّ «جهميّه» است، سرشار از اخبارى است كه تصور كرده، ادلّه قاطعى بر اثبات ديدن خدا و جهت و مكان و حركت، نسبت به ذات مقدس خداى متعال است. از جمله آنهاست، آنچه از فرد ناشناخته‌اى به نام «شيخ بغدادى» از «مالك بن انس» نقل شده كه در تفسير گفته خداى متعال‌ وَ لَدَيْنا مَزِيدٌ مى‌گويد:

«خداوند، در هر جمعه در برابر اهل بهشت تجلّى مى‌كند» و به سندى ديگر كه ضعيف و مجهول است از «جابر بن عبد اللّه انصارى» كه به گمان خود، حالت مسلمان را در روز رستاخيز حكايت مى‌كند، مى‌گويد: ما در روز رستاخيز، بر تپه‌اى هستيم كه پروردگار ما نزد ما مى‌آيد و مى‌گويد در انتظار چه هستيد؟ ما مى‌گوييم در انتظار

[١] انعام، ١٠٣.

[٢] الابانة، ص ١٠- ١٩، باب الكلام فى اثبات رؤية اللّه تعالى بالابصار فى الآخرة، چاپ دوم، حيدرآباد دكن.

[٣] تفسير المنار، ج ١١، ص ١٢٨- ١٧٨.

[٤] الابانة، ص ١١.