آنان منظور نكند، و اين همانند آن است كه ما مى‌گوييم: فلان كس را مجازات خواهم كرد، زيرا او با امر من مخالفت كرده است و اگر خداى متعال، كفر آنان را خواسته بود، مضمون آيه- كه تسليتى بر پيامبر (ص) و نيز انكار و سرزنش آنان به شتاب در كفر است- موردى نداشت.

سرانجام در اين آيه اشاره‌اى است به استدراج يا مهلت دادن آنان در پيمودن تدريجى راه كفر، به عنوان واكنش و مجازات آنان به ستيزه‌جويى با حق.

٣١- آيه ١٧٨ سوره آل عمران:

وَ لا يَحْسَبَنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا أَنَّما نُمْلِي لَهُمْ خَيْرٌ لِأَنْفُسِهِمْ، إِنَّما نُمْلِي لَهُمْ لِيَزْدادُوا إِثْماً.

(آنان كه كافر شده‌اند، گمان نكنند كه مهلتى كه ما به آنها مى‌دهيم به حال آنها بهتر خواهد بود، بلكه براى امتحان مهلت مى‌دهيم تا بر سركشى و طغيان خود بيفزايند).

اين آيه نيز از جنبه استدراج، يعنى مهلت دادن به آنان است كه لازمه آن گناه بيشتر است و همين گناه بيشتر، مجازاتى بر پافشارى آنان به فساد و گمراهى است.

توضيح اينكه لام در كلمه «ليزدادوا» لام نهايت و عاقبت است، مانند آيه ٨ از سوره قصص است كه مى‌گويد: فَالْتَقَطَهُ آلُ فِرْعَوْنَ لِيَكُونَ لَهُمْ عَدُوًّا وَ حَزَناً.- اهل بيت فرعون (آسيه) موسى را (كه طفل شيرخوار و در درون گهواره در روى آب بود) از دريا برگرفت، تا در نتيجه دشمن و مايه اندوه آل فرعون شود». يعنى اثر اين استدراج و مهلت، افزايش گناه و كفر است. در گفتارى جداگانه معنى «استدراج» را بيان خواهيم كرد.

٣٢- آيه ٤٩ سوره نساء:

أَ لَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ يُزَكُّونَ أَنْفُسَهُمْ بَلِ اللَّهُ يُزَكِّي مَنْ يَشاءُ.

(آنان را نمى‌بينى كه دعوى پاكدلى و نيك نفسى كنند؟ خداست كه هركس را بخواهد از رذايل پاك و منزّه دارد).

«اشاعره» به اين آيه استدلال كرده‌اند كه: ايمان اختيارى نيست، بلكه فعل خداى متعال است كه هركس را بخواهد مؤمن- يا كافر مى‌گرداند.

پاسخ اين است كه تزكيه در اينجا، اعلام پاكى نفس و ستايش از خوبى است و شايسته نيست كه كسى حسن نيّت و پاكى روحش را اعلام كند، بلكه خداى متعال‌