آموزش علوم قرآن ط سازمان تبليغات - معرفت، محمد هادى - الصفحة ٢٦٤ - درس صد و هفدهم حل شبهههاى جبرگرايان

آن كه هلاك مى‌شود، از روى بينش هلاك شود و آن كه زنده مى‌ماند، از روى بينش زنده بماند: لِيَهْلِكَ مَنْ هَلَكَ عَنْ بَيِّنَةٍ وَ يَحْيى‌ مَنْ حَيَّ عَنْ بَيِّنَةٍ.[١] با اين بيان، معنى آيه ١١١ سوره انعام روشن مى‌شود كه مى‌گويد: ما كانُوا لِيُؤْمِنُوا إِلَّا أَنْ يَشاءَ اللَّهُ‌. يعنى به اختيار خود ايمان نمى‌آورند، مگر اينكه خدا آنان را مجبور كند، ولى خداى متعال، كارى بر خلاف حكمتش در تكليف انجام نمى‌دهد.

٢٩- وَ ما تَشاؤُنَ إِلَّا أَنْ يَشاءَ اللَّهُ‌.[٢] (و شما نمى‌خواهيد، جز آنچه خدا بخواهد.) پيشتر پيرامون مفهوم اين گونه آيات گفتگو شد كه منظور از خواست خدا در اين گونه موارد، اذن او در انجام كارها است و آنچه بندگان بخواهند انجام دهند، بر طبق دستگاه آفرينش، جز با اذن او و اراده حادث او- كه در پى اراده بندگان است- انجام نمى‌گيرد.

٣١- ٣٠- در هر آيه‌اى كه ايمان يا عدم شركت يا روى ندادن جنگ به اراده و مشيت خدا واگذار شده، مشيت مذكور در آنها مشيت تكوينى است و پاسخ آن همان است كه در بند ٨ توضيح داده شد.

٣٢- «اشعرى»، آيه ٥٦ سوره ذاريات را جنّ و انس را بجز براى عبادت خداوند نيافريديم) اين چنين تأويل نموده كه مقصود خداوند مؤمنانند كه اين تخصيص بدون مخصّص، نسبت به حكمى عام است و تأويلى نادرست مى‌باشد و تحريفى نسبت به معنى آيه است، زيرا خداوند بر خلاف عقيده كج‌دلان و منحرفان، آفريدگان را براى دوزخ نيافريده است، تا موردى براى تخصيص در آيه مورد گفتگو دليلى وجود داشته باشد. نظر «اشاعره» نسبت به آيه ١٧٩ سوره اعراف نيز در بند ٢٦ نقد و ردّ شد.

٣٣- همچنين تأويل آيه ٧٩ سوره نساء كه آن را بر استفهام انكارى حمل كرده، تأويلى غير مستند است و تحريفى است نسبت به ظاهر عبارت يعنى «افرادى غير از آنان كه در دل كجى دارند، در پى فتنه و فساد بين مردمند و بجز اين افراد هيچ‌كس به چنين كارى دست نمى‌زند».

[١] انفال، ٤٢.

[٢] انسان، ٣٠.