آموزش علوم قرآن ط سازمان تبليغات - معرفت، محمد هادى - الصفحة ٤١٥ - درس صد و بيست و ششم آيات متشابه سورههاى كهف تا نمل

سوى او بازگشته و براى لقا و ديدار پروردگار خود در آخرت كوشش كند.

«اشاعره» بدين آيات استدلال مى‌كنند كه: خداى متعال انجام‌دهنده افعال آدميان است.

«معتزله» در پاسخ آنان مى‌گويند: خداى متعال (بر حسب اين آيات) آنچه را آدمى اراده كند، انجام مى‌دهد و اين آيات، نشان‌دهنده آن نيست كه آنچه را غير از آن شخصى را اراده مى‌كند، به جا مى‌آورد! پاسخ: ما اين است كه بدون نياز به هر گفتگويى، خداى متعال، انجام‌دهنده فعال خويش است، ولى پيرامون كارها و افعال ديگران، مطابق دستگاه آفرينش خود كه در جهان هستى جريان دارد، انجام آنها را اجازه و اذن مى‌دهد و به اراده حادث به دنبال اراده بندگان، آنها را پديد مى‌آورد. كه به اين معنى تبعى، افعال بندگان نيز فعل خداى متعال به شمار مى‌آيد به همين دليل است كه نسبت دادن اين افعال به انجام دهندگان آن، يعنى آدميان و به خدا، هر دو درست است. همان گونه كه پيرامون اين نكته در صفحه ١٧٧ سخن گفته شده است.

١٧٤- آيه ٣٤، سوره حجّ: وَ لِكُلِّ أُمَّةٍ جَعَلْنا مَنْسَكاً.- براى هر امّتى، عبادتى قرار داديم.» مفهوم آيه اين است كه چگونگى عبادت و بندگى آنان را برايشان گفتيم. و اين آيه نمايانگر آن نيست كه خداى متعال، آفريننده عبادت است و اين آيه مانند آيه ٣٦ همين سوره است كه مى‌گويد: وَ الْبُدْنَ جَعَلْناها لَكُمْ مِنْ شَعائِرِ اللَّهِ‌- و شتران فربه قربانى را براى شما از شعائر خدا قرار داديم.» آيه ٦٧ همين سوره، با همين تعبير، به اضافه جمله ديگر است كه سخن ما را تأييد مى‌نمايد و دست متجاوزان را براى تحريف سخن خدا كوتاه مى‌كند: لِكُلِّ أُمَّةٍ جَعَلْنا مَنْسَكاً هُمْ ناسِكُوهُ‌.- و ما براى هر امّتى پرستشگاهى مقرّر كرديم تا به خدا توجه كنند (و آنجا مخصوص وحدت و انس و الفت آن امّت شود.» ١٧٥- آيه ٤٠، سوره حجّ: وَ لَوْ لا دَفْعُ اللَّهِ النَّاسَ بَعْضَهُمْ بِبَعْضٍ ...- و اگر خدا رخصت جنگ ندهد و دفع شرّ برخى از مردم را به برخى ديگر نكند، ...» آيه نمايانگر آن نيست كه خدا چنين كارى را [دفع برخى مردم به وسيله برخى‌