موجودى نيست مگر اينكه به هدايت ذاتى، به راهى- اعم از اصلاح يا فساد- هدايت و راهنمايى شده است اگر چيزى با طبيعت او سازگار باشد، به انگيزه فطرت خود- كه خداوند آن را در ذات او به وديعت نهاده است- در جلب آن تلاش مى‌كند و اگر با طبيعت او سازگار نباشد، در دفع آن مى‌كوشد:

رَبُّنَا الَّذِي أَعْطى‌ كُلَّ شَيْ‌ءٍ خَلْقَهُ ثُمَّ هَدى‌.[١]- پروردگار ما كسى است كه همه موجودات عالم را نعمت وجود بخشيده، سپس آن را به راه كمالش هدايت كرده است.» وَ الَّذِي قَدَّرَ فَهَدى‌[٢]- آن خدايى كه هر چيز را قدر و اندازه‌اى داد و به راه كمالش هدايت نمود».

همان گونه كه در آيه ٢٣ سوره صافات آمده است: فَاهْدُوهُمْ إِلى‌ صِراطِ الْجَحِيمِ‌.- آنان را به راه دوزخ هدايت كنيد.» و نيز در آيه ٦٣ سوره نمل: فَاهْدُوهُمْ إِلى‌ صِراطِ الْجَحِيمِ‌. آنان را به راه دوزخ هدايت كنيد.» و نيز در آيه ٦٣ سوره نمل: أَمَّنْ يَهْدِيكُمْ فِي ظُلُماتِ الْبَرِّ وَ الْبَحْرِ.- كيست كه شما را در تاريكيها، خشكيها و دريا راهنمايى كند.» يعنى راهنمايى به وسيله ستارگان چنانچه آيه ٩٧ سوره انعام تصريح مى‌كند: وَ هُوَ الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ النُّجُومَ لِتَهْتَدُوا بِها فِي ظُلُماتِ الْبَرِّ وَ الْبَحْرِ. او كسى است كه براى شما ستارگان قرارداد تا در تاريكيها خشكيها راه دريا را بيابيد.» همان گونه كه در پديده‌هاى هستى به روشنى مى‌بينيم- كه همه در عالم وجود و تنازع بقاء به سوى كمال خود و جلب منافع و دفع زيانها در تلاشند.

٢- خداى متعال در آدمى، نيروى انديشه را به وديعت نهاده است، و انسان به وسيله آن مى‌تواند، به نيروهاى موجود در زمين و آسمان و به تسخير آنها در راه منافع خود غالب آيد. همان گونه كه آدمى تا سر حدّ امكانات خود، حيوان و گياه و جماد و ديگر نيروهايى را- كه در جهان هستى موجود است- در دستيابى به تمدن و پيشرفت و تكميل مدنيت خود، به خدمت گرفته است و اين تلاش او همچنان ادامه دارد. انسان همان گونه كه سود و زيان و صلاح و فساد را از يكديگر تشخيص مى‌دهد، خوبى و بدى و حق و باطل را نيز مى‌شناسد، مگر اينكه هواى نفس بر او غالب شود و

[١] طه، ٥٠.

[٢] اعلى، ٣.