آيه با توضيح بيشتر، بدين معنى است كه ايمان مؤمن بر پايه مقدماتى است كه خداى متعال به لطف و توفيق خود، آن را فراهم مى‌آورد و اگر توفيق خداى متعال از آغاز تا پايان نباشد، هيچ‌كس نمى‌تواند به هدايت حق دست يابد و يا در ميان راههاى تيره و تار اين زندگى، راه درست را بيابد: الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي هَدانا لِهذا وَ ما كُنَّا لِنَهْتَدِيَ لَوْ لا أَنْ هَدانَا اللَّهُ‌.[١]- سپاس خدايى راست كه ما را بدين راه رهنمون گرديد و اگر خدا ما را راهنمايى نمى‌كرد، ما راه را نمى‌يافتيم».

١٠٥- آيه ٢٠، سوره هود: ما كانُوا يَسْتَطِيعُونَ السَّمْعَ وَ ما كانُوا يُبْصِرُونَ‌.- (آنان كه راه خدا را بر بندگان بستند و ...) هرگز گوششان هم در شنوايى و چشم در بينايى به آنها مدد نتواند كرد.» اشاعره بر آنند كه اين آيه دلالت دارد بر اينكه خداى متعال، كافر را به پذيرش ايمان قدرت نداده است، بنابراين نمى‌تواند بشنود و ممكن نيست كه ببيند.

پاسخ: اين آيه در مقام سرزنش اين گونه افراد است و نه در مقام سرزنش افراد عاجز و ناتوان. افرادى كه بر اثر خطاها و گناهان خود، قساوت بر دلها آنان چيره شده و آنان را از ياد خدا و نفوذ حق در دلهاى آنان بازداشته است: الَّذِينَ كانَتْ أَعْيُنُهُمْ فِي غِطاءٍ عَنْ ذِكْرِي وَ كانُوا لا يَسْتَطِيعُونَ سَمْعاً.[٢]- آن كافرانى كه ديدگانشان از ياد من در حجاب بود و به شنيدن قادر نبودند».

توضيح بيشتر، وقتى مؤمن، خود به هدايت تمايل دارد، به آسانى مى‌تواند دلايل هدايت و ارشاد به سوى حق را بشنود و بپذيرد، ولى روح فرد فاسق سركش، مانع از آن است كه وى به دعوت حق گوش فرا دارد و آن را بپذيرد: صُمٌّ بُكْمٌ عُمْيٌ فَهُمْ لا يَعْقِلُونَ‌.

١٠٦- آيه ٣٤، سوره هود: وَ لا يَنْفَعُكُمْ نُصْحِي إِنْ أَرَدْتُ أَنْ أَنْصَحَ لَكُمْ، إِنْ كانَ اللَّهُ يُرِيدُ أَنْ يُغْوِيَكُمْ هُوَ رَبُّكُمْ وَ إِلَيْهِ تُرْجَعُونَ.[٣]- اگر بخواهم شما را اندرز دهم، اندرز من شما را سود

[١] اعراف، ٤٣.

[٢] كهف، ١٠١.

[٣] هود، ٣٢.