پيش مى‌رود، به گونه‌اى كه اگر به مرحله پيشين بازگردد، بازگشت از روشنايى به تاريكى است. همان گونه كه نسبت به كافر عملا اين چنين است چه سير او سيرى قهقرايى از روشنى به سوى تاريكى بيشتر است.

١٥- آيه ٢٥٨ سوره بقره: وَ اللَّهُ لا يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ. (خداوند، گروه ستمكاران را هدايت نمى‌كند).

پيشتر گفته شد كه اينان به علت فروافتادن در بيابان گمراهى و آمادگى خود بر سركشى و طغيان از راهنماييها و هدايت خداى متعال بهره‌مند نمى‌شوند و خداوند به علت عدم شايستگى و قابليت آنان براى سيراب شدن از اين چشمه زلال و گواراى الهى، لطف خاص خود را از آنان بازگرفته است.

١٦- آيه ٢٧٢ سوره بقره: لَيْسَ عَلَيْكَ هُداهُمْ وَ لكِنَّ اللَّهَ يَهْدِي مَنْ يَشاءُ. ( [اى پيامبر] هدايت آنان بر تو نيست، ليكن خداوند هركس را كه بخواهد، هدايت مى‌كند).

به سخن ديگر: فَذَكِّرْ إِنَّما أَنْتَ مُذَكِّرٌ لَسْتَ عَلَيْهِمْ بِمُصَيْطِرٍ.[١] (اى رسول! تو خلق را [به حكمتهاى الهى‌] متذكر ساز كه وظيفه پيامبرى تو جز اين نيست و تو مسلط و توانا [بر تبديل كفر و ايمان آنها] نيستى). آيه مورد گفتگو دلدارى به پيامبر (ص) و بيان عدم مسئوليت او در برابر نپذيرفتن دعوت او از سوى اين گروه سركش است، زيرا او مسئول تبليغ و انجام وظيفه پيامبرى خويش است و تأثير و پذيرش دعوت امرى است كه با پيامبر (ص) ارتباطى ندارد: فَإِنْ أَعْرَضُوا فَما أَرْسَلْناكَ عَلَيْهِمْ حَفِيظاً إِنْ عَلَيْكَ إِلَّا الْبَلاغُ‌.[٢]- [اى رسول! تو اين آيات را به خلق برسان‌] اگر باز اعراض كردند، ديگر تو را نگهبان آنها نفرستاديم. بر تو جز ابلاغ رسالت تكليفى نيست).

آرى، اگر خداوند مى‌خواست آنان را به پذيرش هدايت مجبور كند چنين مى‌كرد، ولى خداوند به دليل حكمت تكليف و آزمايش در پذيرفتن دعوت به آنان اختيار داده است و خواست مشيت خدا بر اين امر تكوينى است. نيز ممكن است كه مقصود از هدايت در آيه مورد گفتگو توفيق و پايدارى باشد كه خداوند آن را براى بندگانى كه در راه او كوشش مى‌كنند، اراده كرده است.

[١] غاشيه، ٢١- ٢٢.

[٢] شورى، ٤٨.