آموزش علوم قرآن ط سازمان تبليغات - معرفت، محمد هادى - الصفحة ٤٨١ - درس صد و سىام قضا و قدر

«عنايت، علم خداى متعال است. به اشياء در مرتبه ذات مقدس او علمى كه از شائبه امكان و تركيب منزه و پاك است. به سخن ديگر دانشى است واجب و بسيط و عبارت است از وجود او (عين ذات او) به گونه‌اى كه موجودات واقع در عالم امكان، در نظامى به تمام معنى كامل، براى ذات مقدس او مكشوف و معلوم است كه مؤدى به وجود خارجى آنهاست و با وجود خارجى آن موجودات عينا مطابقت دارد و مبتنى بر قصد و انديشه و تفكر نيست، بلكه دانشى بسيط است و براى ذات او واجب و قائم به ذات اوست و آفريننده علوم تفصيلى عقلى و نفسى است، به گونه‌اى كه از اوست، نه اينكه در اوست. يعنى وجود جداگانه‌اى ندارند».

ولى «قضاء» كه «امّ‌الكتاب» ناميده مى‌شود، از نظر فلاسفه عبارت است از وجود صورتهاى عقلى (موجودات مجرّد محض) تمامى موجودات كه به طريق ابداع دفعتا و ابتداء بدون زمان از خداى متعال فيضان پيدا مى‌كند و از افاضات اوست. ولى از نظر ما عبارت است از صورتهاى علمى كه بدون جعل و تأثير و تأثر، لازمه ذات مقدس اوست و صورتهايى (موجوداتى مجرّد از ماده) است قديم بالذّات كه به بقاى خدا باقى هستند.

ولى «قدر» كه لوح محو و اثبات است عبارت است از وجود صورتهاى موجودات، در عالم نفسى آسمانى به گونه جزيى، انطباعا (به عقيده فلاسفه مشاء) و يا بر سبيل مظهريت (به عقيده فلاسفه اشراق) كه اين صورتها با موادّ خارجى شخصى خود مطابقت دارند (صورتى در زير دارد آنچه در بالاستى) در حالى كه به علل و اسباب خود مستند و به آنها واجب هستند و لازمه زمانهاى معين و مكانهاى خاص خود مى‌باشند.

وى مى‌افزايد: «عنايت، قضاء را در بردارد، همان گونه كه قضاء دربردارنده قدر است.»[١]

[١] ر. ك:« الاسفار الاربعة»، ج ٦، ص ٢٩٠- ٢٩٣، و نيز به: فصل اول از موقف هشتم، ج ٧، ص ٥٥- ٥٧ آنجا كه درباره عنايت خداى متعال و رحمت گسترده او كه حسب قضاء و تقدير الهى، شامل هر چيز است.