آموزش علوم قرآن ط سازمان تبليغات - معرفت، محمد هادى - الصفحة ٣٩٧ - درس صد و بيست و پنجم آيات متشابه سوره اسراء

مى‌كنند».

در اين شعر نيز پاسخ جمله شرط «إذا» حذف شده و در ضمن عبارت نيامده است، زيرا آخرين بيت قصيده است.

سوم- اينكه گفتن «اراده» در آيه مورد گفتگو، از روى مجاز باشد يا به دليل آگاهى نسبت به وضعيت روشن آن قوم و سرانجام كار آنان. بدين معنى كه هر زمان به آنان امر شد، به فسق و گناه پرداختند و به نافرمانى برخاستند. «اراده» در آيه مذكور، به معنى و مفهوم «اراده» در اين گونه جملات است:

اذا اراد التاجر أن يفتقر اتته النوائب من كل جهة و جاءه الخسران من كل طريق.- وقتى بازرگانى بخواهد فقير شود، مصيبتها از هر سو بدو روى آورد و زيان از هر راهى به او برسد.» و اذا اراد العليل ان يموت خلط فى مآكله و تسرع الى كل ما تتوق اليه نفسه.- وقتى بيمار بخواهد بميرد، هر غذاى سودمند يا زيان‌بخش به حال خود را بخورد و به هر چه تمايل دارد، روى آورد».

روشن است كه در حقيقت، نه بازرگان چيزى را اراده كرده و خواسته است و نه بيمار، ولى از آنجا كه شرايط و وضعيت اين گونه افراد روشن است، جمله بدين گونه درست است و گفتن «اراده» به همين دليل است. اساسا در زبان عرب، ايهام و اشاره و استعاره و كنايه و مجاز، بسيار بكار برده مى‌شود و به همين دليل است كه اين زبان در جايگاهى بالا از فصاحت و رسايى قرار دارد. اگر سخن، از استعاره و كنايه تهى باشد و در تركيب‌بندى آن تنها الفاظ حقيقى به كار رود، به دور از فصاحت است و تهى از بلاغت. سخن خدا كه فصيح‌ترين سخنهاست، چنين ويژگى را دارد.

چهارم- اينكه آيه، بر پس و پيش قرار گرفتن اجزاى آن حمل شود كه در اين صورت چكيده آن، چنين است: اذا امرنا مترفى قرية بالطاعة فعصوا و استحقوا العقاب اردنا اهلاكهم.- هنگامى كه توانگران يارى را به فرمانبردارى فرا خوانديم، سرباز زدند و فرمان نبردند و سزاوار عذاب شدند، بنابراين هلاكت آنان را اراده كرديم.» البته تقديم و تأخير در نثر و شعر عرب، رايج و بسيار است و از آنچه ممكن است شاهد درستى اين تأويل از آيه قرآن باشد، آيه ديگر قرآن است: