آموزش علوم قرآن ط سازمان تبليغات - معرفت، محمد هادى - الصفحة ٥٠٤ - ج - احاديثى كه مسئله قضاء و قدر را مورد بحث قرار داده است

و بالعلم علم الاشياء قبل كونها، و بالمشيئة عرف صفاتها و حدودها، انشأها قبل اظهارها، و بالإرادة ميّز انفسها فى الوانها و صفاتها و حدودها، و بالتقدير قدر اقواتها، و عرّف اوّلها و آخرها، و بالقضاء أبان للناس اماكنها، و دلّهم عليها، و بالإمضاء شرح عللها، و ابان امرها، ذلك تقدير العزيز العليم.[١]

«امام كاظم موسى بن جعفر (ع) مى‌گويد: خدا دانست، خواست، اراده كرد، برآورد و تقدير نمود، فرمان داد و انجام داد. آنچه را فرمان داد، تنفيذ كرد، آنچه را برآورد و تقدير نمود به آن فرمان داد، و آنچه را اراده كرد، برآورد و تقدير نمود. مشيّت بر دانش او، اراده بر مشيّت او، تقدير و برآورد بر اراده او، فرمان و قضاء بر تقدير او و امضاء و تنفيذ او بر فرمان او مبتنى است. دانش برخواست و مشيّت مقدم است، مشيّت در مرتبه دوم، اراده در مرتبه سوم و تقدير و برآورد، پيش از قضا و فرمان است.

براى خداى تبارك و تعالى، بداء (انصراف) رخ مى‌دهد. ولى اين انصراف، در مرحله دانش و مشيّت و اراده و تقدير است. پس از حكم و فرمان به تنفيذ، «بداء» و انصرافى، رخ نخواهد داد. علم به معلوم يا موضوع علم، پيش از پيدايش آن است و مشيّت و خواسته، نسبت به موضوع خواسته، پيش از عينيت آن است و اراده، نسبت به چيز اراده شده، پيش از پيدايش و آفرينش آن چيز است. و تقدير و برآورد اين معلومات پيش از آن است كه موضوع آن، به منصه ظهور رسيده باشد.

حكم و فرمان (قضاء) با امضاى آن، نسبت به آفريدگان داراى جسم- كه به وسيله حواس قابل درك هستند، مانند اشياى داراى رنگ و بو و وزن و هر چه داراى حركت و جنبش باشد، اعم از جنّ و انس و پرنده و درنده و اشيايى جز اينها كه به حواس درك شوند- انجام‌شده و قطعى است و بداء و انصراف خداى تبارك و تعالى نسبت به چيزى است كه به منصّه ظهور نرسيده و داراى عينيت و وجود خارجى نيست و نسبت به آنچه به منصه ظهور برسد و قابل درك باشد، بداء و انصراف رخ ندهد و خدا آنچه بخواهد انجام مى‌دهد.

خدا با علم، به هر چيز، پيش از پيدايش آنها دانا و آگاه است‌[٢] و با مشيّت و

[١] التوحيد، صدوق، ص ٣٤٥- ٣٤٦- بحار الانوار، ملا محمد باقر مجلسى، ج ٥، ص ١٠٢.

[٢] « اشعرى» بر اين باور است كه مبدأ صفات، قائم به ذات خداى متعال است. مذهب شيعه بر اين باور است كه صفات عين ذات خداست و زايد بر آن نيست. بايد يادآور شد كه سخن امام على( ع) با عقيده« اشعرى» مشتبه نشود، زيرا امام در مقام اثبات اين صفات صرف نظر از مبادى آنها است.