منظور شما همان چيز و فعلى است كه حادث شده است، اين همان عقيده‌اى است كه ما به آن معتقديم. و اگر منظور شما از آنچه واقع شده «كسب» است، كه پرسش ما از شما درباره كسب است و كسب را چگونه با خود آن تفسير مى‌كنيد؟ آيا اين جز حواله دادن مجهول به مجهول است؟»[١] «سعد الدين مسعود بن عمر تفتازانى» در توضيح «كسب» مى‌گويد: «اگر گفته شود، وقتى مى‌گوييد انسان از روى اختيار، فاعل فعل است، لازمه آن، اين است كه او از روى قصد و اراده پديدآورنده خود باشد. حال آنكه مى‌گوييد كه خداى متعال در آفرينش افعال و پيدايش آنها مستقل است و بديهى است كه فعل، ناشى از يك قدرت است و ناشى از دو قدرت مستقل و جدا از يكديگر نيست. در پاسخ مى‌گوييم:

در متانت و درستى اين سخن بحثى نيست، ولى وقتى با دليل و برهان ثابت شد كه خالق، خداى متعال است و از سويى به حكم ضرورت، قدرت و اراده انسان در برخى از افعال، مانند حركت دادن دست دخالت دارد، ناگزير براى خروج از اين تنگنا مى‌گوييم كه خداوند، خالق است و انسان كسب‌كننده مى‌باشد. با اين توضيح كه اعمال قدرت و اراده انسان براى انجام فعل «كسب» و خداى متعال، به دنبال آن، خلق است و فعل ناشى از يك قدرت، در سيطره دو قدرت است، ولى از دو جنبه گوناگون. فعل از جهت ايجاد، ناشى از قدرت خدا و از جهت كسب، ناشى از قدرت انسان است. توجيه اين مسئله تا اين اندازه ضرور است، هر چند كه بيش از اين نتوانيم، موضوع را روشن كنيم كه با وجود قدرت و اختيار آدمى، بر انجام كارهاى خود، آفريدگار و پديدآورنده آنها خداوند است.[٢] مى‌بينيم كه براى رهايى از اين تنگنا، چگونه دچار سختى شده‌اند، در حالى كه به جبر اعتقاد دارند و مى‌گويند: خداى متعال در اراده خود براى پديد آوردن افعال بندگان، مستقل است. آنان براى اين پرسش، پاسخى ندارند كه اگر خداوند در پيدايش افعال بندگان استقلال دارد، چه جايى براى تأثير قدرت بندگان و اراده‌

[١] شرح الاصول الخمسة، قاضى عبد الجبار، ج ١، ص ٨٩.

[٢] شرح العقائد النسفية، چاپ كابل، ص ٦٥- ٦٦.