بدان متمسك شده و گمان كرده‌اند كه خداى متعال آنان را خوار و از راه راست منحرف كرده و موجب گمراهى آنان شده است و فراموش كردند كه علت محروميت و نااميدى از خشنودى خداى متعال، خود آنان بوده‌اند: انْظُرْ كَيْفَ كَذَبُوا عَلى‌ أَنْفُسِهِمْ وَ ضَلَّ عَنْهُمْ ما كانُوا يَفْتَرُونَ‌.[١]- بنگر چگونه بر خود دروغ بستند و آنچه افتراء مى‌زدند از يادشان رفت».

بدين دليل است كه به موجب آيه بعد، شيطان آنان را تكذيب مى‌كند:

وَ قالَ الشَّيْطانُ لَمَّا قُضِيَ الْأَمْرُ إِنَّ اللَّهَ وَعَدَكُمْ وَعْدَ الْحَقِّ وَ وَعَدْتُكُمْ فَأَخْلَفْتُكُمْ وَ ما كانَ لِي عَلَيْكُمْ مِنْ سُلْطانٍ إِلَّا أَنْ دَعَوْتُكُمْ فَاسْتَجَبْتُمْ لِي فَلا تَلُومُونِي وَ لُومُوا أَنْفُسَكُمْ ما أَنَا بِمُصْرِخِكُمْ وَ ما أَنْتُمْ بِمُصْرِخِيَّ إِنِّي كَفَرْتُ بِما أَشْرَكْتُمُونِ مِنْ قَبْلُ ...- و چون حكم به پايان رسيد (و اهل بهشت از اهل دوزخ جدا شدند) در آن حال، شيطان (براى نكوهش و تمسخر كافران) گويد خدا به شما به حقّ و راستى وعده داد، و من به خلاف حقيقت و بر شما (براى وعده دوزخ خود) هيچ جهت و دليل قاطعى نياوردم (و تنها شما را به وعده‌هاى دروغى فريفتيم) پس امروز شما ابلهان كه سخن بى‌دليل مرا پذيرفتيد، مرا ملامت نكنيد بلكه خود را ملامت كنيد كه امروز نه شما فريادرس من توانيد بود، و نه من فريادرس شما.

من به شركى كه شما به سبب اغواى من آوريد، معتقد نيستم».

خداوند در آيه ٢٠ سوره زخرف نيز آنان را تكذيب كرده و مى‌گويد: وَ قالُوا لَوْ شاءَ الرَّحْمنُ ما عَبَدْناهُمْ. ما لَهُمْ بِذلِكَ مِنْ عِلْمٍ إِنْ هُمْ إِلَّا يَخْرُصُونَ‌.- و مشركان مى‌گويند اگر خدا مى‌خواست، ما فرشتگان (و بتان) را نمى‌پرستيديم. و گفتار آنان نه از روى علم و دانش است، بلكه به وهم و پندار باطل خويش سخن مى‌گويند.» ١٢٤- آيه ٢٧، سوره ابراهيم: يُثَبِّتُ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا بِالْقَوْلِ الثَّابِتِ فِي الْحَياةِ الدُّنْيا وَ فِي الْآخِرَةِ وَ يُضِلُّ اللَّهُ الظَّالِمِينَ‌.- خدا اهل ايمان را با عقيده ثابت در دنيا و آخرت پايدار مى‌دارد، و ستمكاران را گمراه مى‌گرداند».

اين همان توفيق الهى است كه خداى متعال به بندگان مؤمن خود ارزانى مى‌دارد، آنان كه گفتند: «اللّه» پروردگار ماست و بدان پايدار ماندند. پروردگار نيز

[١] انعام، ٢٤.