آموزش علوم قرآن ط سازمان تبليغات - معرفت، محمد هادى - الصفحة ٢٤٦ - اختيارى بودن اراده

اختيارى بودن اراده‌

گفته‌اند: دليل اختيارى بودن هر كردارى، اين است كه از اراده انجام‌دهنده آن و از اختيار خاص او سرچشمه مى‌گيرد. بنابراين، هيچ كردارى اختيارى نيست، مگر اينكه پيش از آن اراده باشد و همين پيشتر بودن اراده بر عمل است كه موجب تفاوت بين عملى اين چنين و آثار ناشى از اشيايى است كه اين اشيا در آن آثار، اراده و اختيارى ندارند.

برخى افراد پيرامون اراده اشكال مى‌كنند كه آيا اراده اختيارى است، يا غير اختيارى؟ اگر اراده اختيارى باشد، وجود اراده ديگرى، پيش از آن لازم است و لازمه آن تسلسل تا بى‌نهايت است و به همين دليل برخى از متفلسفين منكر آنند كه خود اراده، اختيارى باشد، هر چند كه اراده، علت اختيارى بودن ديگر افعال اختيارى است‌[١] كه اين نظر چه بسا قاعده معروف «فاقد الشي‌ء لا يعطى» (موجودى كه خود چيزى را ندارد نمى‌تواند آن را ببخشد) را نقض كند.

سخن درست، اين كه آنچه قائم به غير است، ناگزير به چيزى بالذات منتهى مى‌شود وگرنه موجب تسلسل حلقه‌هاى نياز و احتياج خواهد بود. بنابراين، لازمه اختيارى بودن هر عمل، اين است كه پيش از اراده فاعل مختار باشد و اراده سبب اختيارى بودن عمل است، ولى خود اراده بالذات اختيارى است و به علت ديگرى، غير از ذات خود نياز ندارد، همان گونه كه شورى هر چيز از نمك است، اما شورى نمك ذاتى آن است و روشنى چيزها بوسيله نور است ولى روشنى نور، ذاتى است. اراده اين چنين است كه ذاتا اختيارى است، ولى افعال ديگر، اگر تحت اختيار باشد و از اراده فاعل مختار سرچشمه گيرد، اختيارى به شمار مى‌آيد.

همچنين معنى اختيارى بودن افعال اختيارى (همان گونه كه پيشتر گفته شد) اين است كه انجام آن به اذن و اراده خداست و به وقت اراده فاعلان آن و اختيار خاص آنان پديد مى‌آيد، ولى بندگان به اراده و اختيار خود، به هنگام فراهم آمدن‌

[١] محقق خراسانى، كفاية الاصول، بحث طلب و اراده، ج ١، ص ١٠٠.