آموزش علوم قرآن ط سازمان تبليغات - معرفت، محمد هادى - الصفحة ٢٥١ - درس صد و هفدهم حل شبهههاى جبرگرايان

درس صد و هفدهم حلّ شبهه‌هاى جبرگرايان‌

پس از گفتگوهاى گذشته، هنگام آن است كه به دستاويزهاى جبرگرايان ( «اشاعره» و پيروان آنان). به آيات و روايتى- كه تصور كرده‌اند، بر نفى استطاعت و سلب قدرت آدميان و بر بى‌تأثيرى اراده آنان در فعل و ترك آن دلالت دارد- بپردازيم. اين تصورات كه شبهاتى بيش نيست، در پرتو گفته‌هاى پيشين ما زدوده مى‌شود و اينك پاسخ تفصيلى هريك را به ترتيبى كه نقل شد، بيان مى‌كنيم:

١- وَ اللَّهُ خَلَقَكُمْ وَ ما تَعْمَلُونَ‌. ( [خطاب ابراهيم (ع) به قومش‌] شما و آنچه (از بتان) مى‌سازيد، همه را خدا آفريده.) اين آيه نشان‌دهنده آن است كه خدا شما و بتهايى را كه مى‌سازيد، آفريده است و خواه بتها اراده شوند و خواه مطلق اعمال منظور باشد، در هر دو صورت به معنايى كه گفته شد آفريده خداست، زيرا اعمال و به سخن ديگر آفرينش و صنعت بشر، چيزى جز فراهم‌سازى شرايط فعل و انفعال با يكديگر نيروهاى طبيعى و موجود در جهان هستى و آفرينش نيست و تا هنگامى كه جذب و به هم پيوستن نيروهاى طبيعى، به اذن خدا، پديدآورنده هر عمل و صنعت است انتساب آنها به خدا، سزاوارتر از انتساب آنها به آدميان است. جز اينكه پيامدها و نتايج ناپسند اين كردارها، بر حسب اراده و اختيار آدميان سرانجام به خود آنان بازمى‌گردد، زيرا آنانند كه بالفعل شرط انجام اين كردارها را به اراده خاص خود فراهم مى‌آورند. به همين دليل، مفسران در تفسير آيه مذكور گفته‌اند: بتهايى را كه مى‌تراشيد و مى‌سازيد، اصل پيدايش آنها، آفرينش خدا و تراش و ساخت آنها به وسيله نيروهاى خداست.

«قاضى عبد الجبار» مى‌گويد: «ظاهر آيه بر اين است كه «ما» موصوله است،