زيرا وقتى مى‌گوييم: «أعطيتك ما تأكل و ما تشرب.» (آنچه را كه مى‌خورى و مى‌آشامى به تو مى‌بخشم.) منظور از بخشيدن و اعطا، بخشيدن خوراكيها و نوشيدنيها است «نه خود خوردن و نوشيدن». و اين مطلب، مانند آيه ١١٧ سوره اعراف است كه مى‌گويد:

تَلْقَفُ ما يَأْفِكُونَ‌. (عصا آنچه را ساحران فرعون به دروغ مى‌آوردند [و جادو مى‌كردند] بلعيد.) و از همين‌گونه است، آيه ٦٩ سوره طه: تَلْقَفْ ما صَنَعُوا. ( [اى موسى، عصاى خود را بيفكن تا اژدها شده و] يكباره بساط ساحرى اينان را ببلعد). بنابراين، آيه در مقام گفتن علت است و متناسب با اين معنى است كه خدا آفريدگار آنان است و آفريدگار آنچه مى‌تراشند و مى‌سازند. اينكه آنان، تراش و ساخت بتان را فعل خدا دانسته‌اند، از اين جهت است كه كردارشان را نيكو جلوه دهند و عذرى براى عمل خود (بت‌تراشى) بياورند، زيرا در اين صورت، عبادت آنها نسبت به بتها نيز، فعل خداى متعال است و سرزنش و نكوهش آنان روا نيست.[١] ٦- ٢- آيات ٢ از سوره فرقان و ١٠٢ از سوره انعام و ١٦ از سوره رعد و ٦٢ از سوره زمر و ٦٢ از سوره غافر، نيز به همين معنى است كه گفته شد، به ويژه كه به دنبال آيه ٢ از سوره فرقان آمده است: فَقَدَّرَهُ تَقْدِيراً. «خدايى كه قدر و حد هر چيز را معيّن فرموده است» خود شاهد بر آن است كه خداوند بر طبق دستگاهى حكيمانه، اين خواص را براى فعل و انفعالات با يكديگر، در سرشت اشياء به وديعت نهاده است. آنچه به دنبال آيه ٦٢ سوره زمر آمده است:

وَ هُوَ عَلى‌ كُلِّ شَيْ‌ءٍ وَكِيلٌ. (خداوند بر هر چيز نگهبانست.) دليل بر اين نظم و تدبير و افاضه نسبت به نيروهاى فعال در سراسر هستى است. «قاضى عبد الجبار» مى‌گويد:

«در آيات «خلق» به معنى ايجاد و آفرينش نيست، بلكه به معنى تقدير و تدبير است.» «ابن منظور» در «لسان العرب» و «ابن قتيبه» در «تأويل مشكل القرآن»، كلمه «خلق» را به «تقدير» معنى كرده‌اند. «قاضى» مى‌افزايد: «وقتى «خلق» به معنى «تقدير» باشد، حقيقت اين است كه خداى متعال، افعال آدميان را تقدير و تدبير كرده و احوال آنها را تبيين نموده است. بنابراين، خلق، خلق تدبير است، نه خلق ايجاد و احداث».

[١] متشابهات القرآن، ج ٢، ص ٥٨٠- ٥٨٦.