٨- تَعْرُجُ الْمَلائِكَةُ وَ الرُّوحُ إِلَيْهِ فِي يَوْمٍ كانَ مِقْدارُهُ خَمْسِينَ أَلْفَ سَنَةٍ[١] منظور از عروج و بالا رفتن فرشتگان و روح به سوى او در روزى كه مقدار آن پنجاه هزار سال است، عروج و بالا رفتن به سوى ملأ اعلا در پايان زمان زندگانى سفلى، بازگشت به سوى خداوند متعال است كه مرجع همگان به سوى اوست و وعده خدا حق است. او آفرينش آفريدگان را آغاز مى‌كند و آنها را به سوى خود بازمى‌گرداند: إِلَيْهِ مَرْجِعُكُمْ جَمِيعاً وَعْدَ اللَّهِ حَقًّا إِنَّهُ يَبْدَؤُا الْخَلْقَ ثُمَّ يُعِيدُهُ‌[٢] ١١- ١٠- ٩- كلمه «استوى» در آيه ١١ از سوره فصّلت و نيز در آيه ٢٩ از سوره بقره، به معنى عمد و توجه است و بر خلاف گمان «اشعرى»، نه ملازم با حركت است و نه به معنى نشستن و استقرار. در آيات ديگرى هم كه «استواء بر عرش» آمده است، همان گونه كه پيشتر نيز گفته شد، به معنى استيلا و تمكّن، نسبت به تدبير كامل در كارهاى جهان آفرينش است و جز تعبير كنايى، چيز ديگرى نيست.

١٣- ١٢- «اشعرى» مضمون آياتى مانند آيه ٢٢ سوره فجر: وَ جاءَ رَبُّكَ‌ و آيه ٢١٠ سوره بقره: يَأْتِيَهُمُ اللَّهُ‌ را دليل برآمدن خداوند تصور كرده است، حال آنكه در اين گونه آيات، كلمه‌اى كه محذوف است و در آيه ٧٨ سوره غافر به اين كلمه محذوف، تصريح شده و مى‌گويد: فَإِذا جاءَ أَمْرُ اللَّهِ قُضِيَ بِالْحَقِّ وَ خَسِرَ هُنالِكَ الْمُبْطِلُونَ.

(و هنگامى كه امر خدا آيد، به حق داورى شود و در آنجا اهل باطل، زيان بينند). و نيز آيه ٣٣ از سوره نحل: هَلْ يَنْظُرُونَ إِلَّا أَنْ تَأْتِيَهُمُ الْمَلائِكَةُ أَوْ يَأْتِيَ أَمْرُ رَبِّكَ. (آيا مى‌نگرند، جز اين را كه فرشتگان بيايند، يا فرمان پروردگارت آيد.) مانند اين آيات كه در برخى آيات كلمه‌اى آمده و در برخى آيات ديگر، همان كلمه حذف شده، بسيار است. از آن جمله آيه ١٥٨ از سوره انعام است: أَوْ يَأْتِيَ رَبُّكَ‌ و آيه ٣٣ از سوره نحل: أَوْ يَأْتِيَ أَمْرُ رَبِّكَ. كه در آيه نخست، كلمه «امر» حذف شده و در آيه دوم، اظهار شده است. نيز آيه ٤٢ از سوره زمر: اللَّهُ يَتَوَفَّى الْأَنْفُسَ حِينَ مَوْتِها و آيه ١١ سوره سجده: قُلْ يَتَوَفَّاكُمْ مَلَكُ الْمَوْتِ الَّذِي وُكِّلَ بِكُمْ‌ اين گونه است. ولى بى‌شك، افراد متحجرى كه در چارچوب سخنان‌

[١] معارج، ٤.

[٢] يونس، ٤.