قلبش از درك هر حقيقت بازمى‌ايستد و چشم و گوشش از ديدن و شنيدن حقايق فرومى‌مانند و سرانجام، منش انسانى خود را از دست مى‌دهد و آن هنگام است كه شقاوتش بر وى چيره شده و در شمار فرومايگان درآمده است.

پيرامون آيه ١٠٦ سوره مؤمنون‌ قالُوا رَبَّنا غَلَبَتْ عَلَيْنا شِقْوَتُنا [ (به كافران خطاب شود) آيا آيات من بر شما تلاوت نشد؟ و شما از جهل، آيات ما را تكذيب نكرديد؟] (آن كافران در جواب گويند (دوزخيان به پروردگار خود خطاب مى‌كنند) بارالها (رحم كن) كه شقاوت بر ما غلبه كرد)، كه امام صادق (ع) توضيح مى‌دهد كه شقاوت آنان دستاورد كارهاى آنان است:

«باعمالهم شقوا»[١]

اين حديث مؤيد آن است كه آدمى خود، شقاوت را براى خود فراهم مى‌آورد و چيزى نيست كه از سوى خداى سبحان بر آدمى تحميل شده باشد، چه عدل و حكمت او مانع از آن است كه شرّ و بدى را به آدمى تحميل كند.

امام موسى بن جعفر (ع) نيز در پاسخ پرسش «ابن ابى عمير» (محدث و علامه بزرگ) در معنى و تفسير سخن پيامبر (ص) كه‌

«الشقىّ من شقى فى بطن امه و السعيد من سعد فى بطن امه.»

(بدبخت كسى است كه در شكم مادرش بدبخت است، و خوشبخت كسى است كه در شكم مادرش خوشبخت است.) مى‌گويد: شقى و بدبخت كسى است كه در شكم مادر بدبخت است زيرا خدا مى‌داند او در آينده كارهاى اشقياء و بدبختان را پيشه مى‌كند و سعيد و خوشبخت آن است در حالى كه در شكم مادر است، زيرا خدا مى‌داند، او در آينده همان مى‌كند كه خوشبختان مى‌كنند.» وى مى‌پرسد: «پس معنى گفته پيامبر (ص) چيست آنجا كه مى‌گويد:

«اعملوا فكل ميسر لما خلق له.»[٢]

(عمل كنيد كه براى هركس آنچه آفريده شده است.) امام (ع) مى‌فرمايد: خداى عزّ و جلّ، جن و انس را

[١] التوحيد، صدوق، ص ٣٦٦- بحار الانوار، ج ٥، ص ١٥٧، شماره ١٠.

[٢] اين حديث را اهل سنت به اسناد گوناگون و از جمله بخارى در صحيح خود( ج ٩، ص ١٩٥) نقل كرده‌اند و اشاعره آن را دليل بر مذهب خود در جبر آورده‌اند، بنابراين امام( ع) ضمن تأييد حديث، خطاى آنان را در درك معنى درست حديث برشمرده و آن را سازگار با عدل و حكمت خداى متعال توضيح داده است.