آموزش علوم قرآن ط سازمان تبليغات - معرفت، محمد هادى - الصفحة ٢٤٧ - انتساب رويدادها به خدا

مقدمات آن، از قبيل تصور عمل و فايده آن و علاقه به آن استقلال دارند. بنابراين، پيدايش اراده بندگان به تكوين درونى و نفس خود آنان است و بذاته از درون و سرشت وجود آنان سرچشمه مى‌گيرد و معلول چيز ديگرى، مانند جوهر نفس غير اختيارى (آن‌طور كه محقق خراسانى معتقد است) يا اراده واجب الوجود (آن گونه كه فلاسفه جبرى اعتقاد دارند) نيست، زيرا اين همه ناقض مبناى اختيار و سرانجام، انصراف از اعتقاد به اختيارى بودن افعال است.

اراده حادث خدا

پيشتر گفته شد كه اراده از صفات فعل است و به همين دليل، حادث و قائم به متعلقات خود است، همان گونه كه شأن ديگر صفات فعليه است، مانند: آفرينش و روزى دادن و مرگ و زندگى بخشيدن كه اراده بر انجام آنها، در همان وقت پديد مى‌آيد و به همانها متعلق است.

اراده‌اى اين چنين از خداى متعال، نسبت به افعال اختيارى بندگان، در مرتبه تابع از متبوع قرار دارد و پس از آن پديد مى‌آيد زيرا سنت خداوند بر پيدايش چيزى است كه بندگان، انجام آن را اراده مى‌كنند كه در قرآن از آن به إذن تعبير شده است.

بنابراين، آنچه در شمار افعال اختيارى است و بندگان ايجاد آن را اراده كنند، خداوند، انجام آن را وفق آنچه اراده كرده‌اند، اجازه مى‌دهد (همان گونه كه در اين باره پيشتر گفتگو شد). بنابراين اراده آدمى، بر خلاف تصور برخى از متفلسفين، نه معلول اراده خداست و نه منبعث از آن، بلكه منبعث از درون ذات آدمى، به هنگام فراهم آوردن مقدمات آن است كه پيشتر گفته شد و از هيچ‌چيز ديگرى سرچشمه نمى‌گيرد. و با اين بيان، اختيارى بودن اراده بندگان ثابت مى‌شود كه خداوند، آدميان را از روى اراده، به گونه‌اى تام و تمام مختار كرده است تا اجبار و اضطرارى در اين گروه از افعال آنان وجود نداشته باشد و به همين دليل است كه تكليف و بازخواست و ستايش و سرزنش آدميان بجا و بى‌هيچ اشكالى خواهد بود.

انتساب رويدادها به خدا

در بسيارى از تعابير قرآنى، رويدادها، اعم از حوادث ناشى از علل و عوامل‌