همه اقوام و ملل دنيا با هم در اختلاف خواهند بود. مگر آن‌كس كه خدا به رحمت و لطف خاص هدايت كند (تا حقيقت را دريابند) و براى همين آفريده شدند و كلمه قهر خدا به حتم پيوست كه از كافران جنّ و انس، دوزخ را پر سازد.» با توضيحى بيشتر، آيه بدين معنى است كه اگر خدا به مشيت تكوينى و خواست حتمى مى‌خواست، مردم امتى واحد باشند، اين كار را با زدودن اختلاف عقايد و آراء آنان انجام مى‌داد، امّا لازمه آن اجبار آنان به پذيرش يك روش و راه و حركت جبرى در آن راه و تحميل نظامى ثابت و غير قابل تغيير بود، همانند زندگى مورچگان و زنبوران. ولى خداى متعال، چنين نظامى را براى انسان نخواسته است، انسانى را كه انديشه و كفايت بخشيده تا خود به پرورش شخصيت خود بكوشد، شخصيتى برتر از ويژگيهاى ديگر آفريدگان. بدين جهت است كه هميشه در عقايد و انديشه‌ها و منافع با يكديگر اختلاف دارند و در گيرودار تنازع بقا درگيرند، مگر آنان كه مورد رحمت خدا قرار گيرند. آنان كه بندگانى مخلصند و همه با هم با يكپارچگى استوار، راهى راست را مى‌پيمايند و در جنبه‌هاى زندگى با يكديگر اختلاف ندارند.

اينان كسانى هستند كه به راز خوشبختى و رستگارى پى برده‌اند و خدا به فضل و رحمت خود، آنان را بدين راه رهنمون شده است:

فَانْقَلَبُوا بِنِعْمَةٍ مِنَ اللَّهِ وَ فَضْلٍ لَمْ يَمْسَسْهُمْ سُوءٌ[١].- آن مؤمنانى- كه وقتى منافقان به آنها گفتند، لشكر بسيارى از مشركان مكه عليه شما فراهم شده‌اند بر ايمانشان افزود و بر خدا توكل نمودند]- پس آن گروه مؤمنان به نعمت و فضل خدا روى آوردند و بر آنان هيچ رنجى پيش نيامد».

فَهَدَى اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا لِمَا اخْتَلَفُوا فِيهِ مِنَ الْحَقِّ بِإِذْنِهِ‌.[٢]- پس خدا آنان را كه ايمان آورده بودند، به اذن (لطف) خود، بدان حق و حقيقتى كه در آن اختلاف كرده بودند، هدايت كرد.» شَرَعَ لَكُمْ مِنَ الدِّينِ ما وَصَّى بِهِ نُوحاً وَ الَّذِي أَوْحَيْنا إِلَيْكَ وَ ما وَصَّيْنا بِهِ إِبْراهِيمَ وَ مُوسى‌ وَ عِيسى‌ أَنْ أَقِيمُوا الدِّينَ وَ لا تَتَفَرَّقُوا فِيهِ‌.[٣]- آنچه از دين به نوح توصيه كرد، براى شما آيين نهاد و آنچه به تو

[١] آل عمران، ١٧٤.

[٢] بقره، ٢١٣.

[٣] شورى، ١٣.