از جهل و نادانى است اگر آدمى بر آن باشد كه آنچه در قلب خود مى‌يابد، اعم از ايمان به حق يا نيت پاك و يا همتى بر صلاح و تقوا، ناشى از استقلال اوست نسبت به قلب خود و يا از قدرت خاص اوست بر هر تصرف و عمل، به كيفيتى كه بخواهد كه بى‌گمان، قلب بين دو انگشت از انگشتان خداى رحمان است به كيفيتى كه بخواهد در آن تصرف مى‌كند. اوست مالك حقيقى آن و اوست محيط به آن‌ وَ نُقَلِّبُ أَفْئِدَتَهُمْ وَ أَبْصارَهُمْ كَما لَمْ يُؤْمِنُوا بِهِ أَوَّلَ مَرَّةٍ.[١]- ما دلها و چشمان آنان را دگرگون مى‌كنيم (ولى بدانچه نازل كرديم ايمان نمى‌آورند) چنانكه نخستين بار بدان ايمان نياوردند.» شايسته است كه آدمى بدين خصوصيات، به حق ايمان آورد و بر انجام خوبى‌ها تصميم بگيرد و ملازم راه راست باشد. ولى همراه با بيم و خوف از خدا كه مبادا قلب او را از سعادت به شقاوت بگرداند و يا از راه راست منحرف كند و خود را از حيلت خدا در امان نبيند، زيرا جز گروه زيانكاران، ديگران مطمئن نيستند كه از حيلت خدا در امان باشند.

ايشان در دنباله سخن خود گفته‌اند: اگر آدمى، از پذيرش سخن حق، در خود احساس بيزارى و كراهت مى‌كند و به خوبى‌ها و انجام كارهاى شايسته تمايل ندارد، بر اوست كه دعوت خدا و پيامبرش را بدانچه مايه زندگانى دلهاست، پاسخ گويد، چه بدين كار، قلب خود را از مرگ رهايى مى‌بخشد و به نااميدى تسليم نخواهد شد كه خداى متعال مى‌تواند حال او را به بهترين حال دگرگون سازد و بى‌گمان رحمت الهى گسترده است و بازگشت هر كارى به سوى اوست و جز كافران هيچ‌كس از رحمت خدا نااميد نگردد و به جز گمراهان كيست كه از رحمت خدا نااميد گردد؟: إِنَّهُ لا يَيْأَسُ مِنْ رَوْحِ اللَّهِ إِلَّا الْقَوْمُ الْكافِرُونَ‌.[٢] وَ مَنْ يَقْنَطُ مِنْ رَحْمَةِ رَبِّهِ إِلَّا الضَّالُّونَ‌.[٣] همان گونه كه روشن است، اين آيه از جمله فراگيرترين آيات قرآنى است كه دربرگيرنده اصول معارف حقيقى الهى است. شامل موضوع حيلولت (حائل شدن‌

[١] انعام، ١١٠.

[٢] يوسف، ٨٧.

[٣] حجر، ٥٦.