آموزش علوم قرآن ط سازمان تبليغات - معرفت، محمد هادى - الصفحة ٢٣٥ - درس صد و شانزدهم توحيد در افعال

درس صد و شانزدهم توحيد در افعال‌

توحيد كامل، عبارت است از اعتقاد به اينكه خداى متعال در ذات و صفات و افعال خود يكتا و يگانه است. سه مسأله‌اى كه در توحيد و يگانگى خداى متعال، مورد گفتگو است: توحيد ذات، به اين معنى كه خداوند مركب از اجزاء نيست، توحيد صفات، به اين معنى كه صفات ثبوتيه خدا، عبارت از معانى و مفاهيم متعدد قائم به ذات مقدس او نيست، بلكه كمال توحيد و يگانگى او، نفى صفات از اوست، سواى ذات مقدّس او كه اين صفات از آن انتزاع شده است، و در آنجا چيز ديگرى قابل تصور نيست. توحيد افعال عبارت است از اينكه او در آفرينش و ايجاد شريكى ندارد.

در اينجا مسئله اخير، مورد گفتگوى ماست كه اگر بنده در افعال و كارهاى خود مستقل است و اوست كه به خواست و اختيار خود، آنها را پديد مى‌آورد و مى‌آفريند و همان گونه كه مذهب «اهل عدل» بر آن است، اگر بخواهد كارى را انجام مى‌دهد و اگر بخواهد آن را ترك مى‌كند. آيا با اين وصف، تصديق نكرده‌ايم كه در جهان آفرينش و هستى، دو مؤثر وجود دارد: يكى خدا، در افعال مختص به خود و ديگر بنده، در كارهاى مختص به خويش؟! اگر بگوييم: بنده، در پيدايش كارهاى اختيارى خود، مستقل نيست و خدا در آفرينش و پيدايش آنها با وى شريك است كه لازمه آن تشريك در آفرينش است و با توحيد افعال منافات دارد. واقعيت اين است كه بين اين دو امر، يعنى استقلال بنده در پيدايش كارهاى اختيارى و آفرينش آن در جهان خارج به اذن و ايجاد خداى متعال، بر پايه قاعده «لا مؤثّر فى الوجود الّا اللّه» (در وجود، هيچ مؤثرى بجز خداوند نيست) و آيه ٦٢ سوره زمر: اللَّهُ خالِقُ كُلِّ شَيْ‌ءٍ وَ هُوَ عَلى‌ كُلِ‌