ما پيشتر پيرامون مراحل هدايت سخن گفته‌ايم. دو مرحله از آن تكوينى است كه بر هدايت تشريعى پيشى دارد، هدايتى كه پذيرش يا ردّ آن، در اختيار افراد مكلف است، در همان حال تمامى مراحل هدايت، نعمتى بزرگ از سوى خداى عزيز حكيم است.

١٣٨- آيه ٧٥، سوره نحل: ضَرَبَ اللَّهُ مَثَلًا عَبْداً مَمْلُوكاً لا يَقْدِرُ عَلى‌ شَيْ‌ءٍ- خدا مثلى را بيان كرد، مثل بنده غير آزادى را كه بر انجام كارى توانايى ندارد».

گفته‌اند: اين آيه نيز دليلى است بر ناتوانى و بر اينكه بندگان اختيارى ندارند.

پاسخ آنان اينكه، مضمون آيه نفى قدرت تشريعى است در آنچه مولا و صاحب بنده به او اختيار و اجازه نداده است، و نفى قدرت مطلق او بر انجام هر كار نيست. آيا بنده غير آزاد، توانايى راه رفتن و سخن گفتن ندارد و نسبت به كارهاى خاص خود و داراى اختيار و اراده نيست؟! بلى او از جنبه تشريع، در امور مالى و آنچه از شئون مولا و صاحب اوست، اجازه و اختيارى ندارد، امرى كه نسبت به بندگان حقيقى در برابر مولاى حقيقى، قابل انكار نيست.

١٣٩- آيه ٩٣، سوره نحل: وَ لَوْ شاءَ اللَّهُ لَجَعَلَكُمْ أُمَّةً واحِدَةً وَ لكِنْ يُضِلُّ مَنْ يَشاءُ وَ يَهْدِي مَنْ يَشاءُ.- و اگر خدا مى‌خواست، شما را امّتى يگانه قرار مى‌داد ولى او گمراه مى‌كند هركس را بخواهد و هدايت مى‌كند، آنكه را بخواهد.» در چند مورد، پيرامون آيه‌اى مانند اين آيه سخن گفته‌ايم. چكيده آن، اينكه خواست و مشيت در اينجا تكوينى است كه خدا نسبت به اهل تكليف، چنين چيزى را نخواسته است، زيرا با حكمت تكليف و آزمايش ناسازگار است. ولى او گمراه مى‌كند و به سخن ديگر خوار مى‌كند، آن‌كس را كه بخواهد، از كسانى كه خود، وسيله محروميت را براى خود فراهم آورده‌اند و به توفيق و ارشاد هدايت مى‌كند، آن كسانى را كه به علت جهادشان در راه خدا، شايسته عنايت بيشتر او هستند.

١٤٠- آيه ١٠٤، سوره نحل: إِنَّ الَّذِينَ لا يُؤْمِنُونَ بِآياتِ اللَّهِ لا يَهْدِيهِمُ اللَّهُ‌. آنان كه به آيات خدا ايمان نمى‌آورند، خدا آنان را هرگز هدايت نخواهد كرد. (زيرا آنان، زمينه هدايت را فراهم‌