باشد، زيرا علم و دانش، در تحقّق و پيدايش معلوم تأثيرى ندارد، اعم از اينكه علم به معلوم، پيش از آفرينش و پيدايش آن يا پس از پيدايش يا هم‌زمان با آن باشد. به خواست خدا اين مسئله را در فصل آينده مورد گفتگو قرار خواهيم داد.

١٥- وَ اخْتِلافُ أَلْسِنَتِكُمْ وَ أَلْوانِكُمْ‌ منظور از زبان در آيه سخن گفتن به‌وسيله لغات و واژه‌ها نيست، بلكه منظور، اختلاف لهجه و توانايى آدمى بر سخن گفتن بر لغات گوناگون است كه اختلاف لهجه به اختلاف تن صدا تفسير شده است. اين اختلاف از آن جهت است كه آهنگ و تن صوتى دو نفر با يكديگر اشتباه نشود، همان گونه كه شكل چهره دو نفر با هم اشتباه نمى‌شود، اگر چه رنگ آنان مشابه يكديگر باشد.

«قاضى عبد الجبار» در معنى آيه گفته است: «زبان ابزار سخن است و اختلاف در سخن، بوسيله آن است. خداى متعال در اين آيه بيان مى‌كند كه زبانها را گوناگون قرار داده تا اصوات و لهجه و تن در سخن، گوناگون باشد و گوينده هر سخن شناخته شود، همان گونه كه رنگها را گوناگون گردانده تا بيننده بتواند افراد را از يكديگر تميز دهد[١].» ١٦- وَ أَسِرُّوا قَوْلَكُمْ أَوِ اجْهَرُوا بِهِ إِنَّهُ عَلِيمٌ بِذاتِ الصُّدُورِ. أَ لا يَعْلَمُ مَنْ خَلَقَ وَ هُوَ اللَّطِيفُ الْخَبِيرُ.[٢] (سخن خود را چه پنهان كنيد، چه آشكار، او بدانچه در سينه‌هاست، داناست. آيا آن خدايى كه خلق را آفريده، عالم (به اسرار آنها) نيست؟ حال آنكه او به باطن [و ظاهر همه‌] امور عالم آگاهست).

آيه درباره اين نكته است كه مشركان، بين خود گفت‌وگوهايى داشتند كه خدا گفته‌هاى آنان را به پيامبرش خبر مى‌داد. بنابراين، برخى از مشركان گفتند، گفته‌هاى خود را پنهان داريد تا خداى محمّد آنها را نشنود. آنگاه، اين آيه فرودآمد كه در پيشگاه خداى منّان، بين آشكار و نهان، فرقى نيست و آنچه به ذهن شما مى‌گذرد، پيش از آنكه آن را به زبان آوريد، خدا آن را مى‌داند. در آيه بعد، علت آن را

[١] متشابهات القرآن، ج ٢، ص ٥٥٤- ٥٥٤، تفسير صافى، ج ٢، ص ٢٩٨

[٢] ملك، ١٣- ١٤.