برخى بر اين باورند كه خداى متعال، آنان را با قوم خود به خود واگذاشته و آنان را از پيكار با يكديگر منع نمى‌كند، امرى كه از آن، به اذن خداى متعال در امور تعبير مى‌شود و از اين روى مى‌توان گفت كه آنان را خدا برانگيخته است. همان گونه كه آيه ٨٣ سوره مريم حكايت مى‌كند: أَ لَمْ تَرَ أَنَّا أَرْسَلْنَا الشَّياطِينَ عَلَى الْكافِرِينَ تَؤُزُّهُمْ أَزًّا.

آيا نديدى كه ما شيطانها را بر سر كافران فرستاديم. تا سخت آنها را آزار كنند.» ١٤٣- آيه ١٢، سوره اسراء: وَ كُلَّ شَيْ‌ءٍ فَصَّلْناهُ تَفْصِيلًا.- (و ما براى پند و اصلاح بندگان) هر چيز را مفصل بيان كرديم.» گفته‌اند: اين آيه نمايانگر آن است كه خداى متعال انجام‌دهنده هر كار و هر چيز است.

پاسخ: تفصيل و تبيين در اينجا، درباره آيات و نشانه‌هاى جهان هستى و مظاهر آن است كه بر پايه سنتهاى الهى و دستگاه آفرينش، سارى و جارى است و هيچ انحراف و اختلافى در آن وجود ندارد. آيات بعدى (١٣ و ١٤) درباره رفتار اختيارى آدميان است كه مى‌گويد: وَ كُلَّ إِنسانٍ أَلْزَمْناهُ طائِرَهُ فِي عُنُقِهِ.[١] وَ نُخْرِجُ لَهُ يَوْمَ الْقِيامَةِ كِتاباً يَلْقاهُ مَنْشُوراً. اقْرَأْ كِتابَكَ كَفى‌ بِنَفْسِكَ الْيَوْمَ عَلَيْكَ حَسِيباً. ما نتيجه كردار نيك و بد هر انسانى را طوق گردن او ساختيم، در روز قيامت كتابى (كه نامه اعمال اوست) بر او بيرون آريم در حالى كه آن نامه چنان باز باشد كه همه اوراق آن را يك‌مرتبه ملاحظه كند. (و به او خطاب رسد كه) تو خود كتاب اعمالت را بخوان كه تو خود تنها براى رسيدگى به حساب خويش كافى هستى».

و اگر آدمى مسئول كردار خود نبود، يا در انجام آنچه مى‌خواهد و ترك آنچه‌

[١] « طائر» به معنى پرنده و جمع آن« طير» است. تفأل با طير را« تطيّر» گفته‌اند. سپس در مطلق تفأل و هر چه وسيله تفاؤل و تشاؤم( خبر دادن از رويدادهاى خوب و بد) بوده، گفته شده است و سرانجام كردار هركس را اعم از خوب و بد كه از وى پريده و سرزده است طائر او( طائره) گفته‌اند( راغب اصفهانى، مفردات، ماده طير) بنابراين بر خلاف نظر برخى از مترجمان و مفسران قرآن« طائر» به معنى نامه عمل نيست تا بر گردن كس بياويزند، به معنى عمل اوست، از خوب و بد كه خود مسئول آن است.