لبعض. (خداوند، ستم برخى به برخى ديگر را اراده نكرده است) بنابراين، او ستم به آنان را نمى‌خواهد، هر چند كه ستم آنان را به نسبت به يكديگر اراده كرده است.[١] ٣٥- او پيرامون آيه ١٤ سوره مؤمنون: فَتَبارَكَ اللَّهُ أَحْسَنُ الْخالِقِينَ‌ (آفرين باد بر خدا كه بهترين آفرينندگان است.) و آيه ١١٠ سوره مائده: وَ إِذْ تَخْلُقُ مِنَ الطِّينِ كَهَيْئَةِ الطَّيْرِ ( [اى عيسى به ياد آور نعمتى را كه به تو و مادرت عطا كرديم ...] كه از گل، شكل مرغى به امر من ساخته [و در آن دميدى تا به امر من مرغى گرديد]) گفته است خلق، در اين دو آيه به معنى تقدير است.[٢] ٣٦- در اعتراض به اينان گفته شده است كه بر طبق اعتقاد شما، كافر و فاسق مجبور به كفر و فسقند بنابراين، تكليف آنان به اطاعت و ايمان، درست نيست.

آنان در پاسخ گفته‌اند: خداى متعال، كفر و فسق آنان را به اختيار خود آنان اراده كرده و اين جبر نيست. همان گونه كه به كفر و فسق آنان كه به اختيار خودشان است، علم دارد و تكليف محال، لازم نيست.[٣] اينان در اين زمينه بسيار سخن گفته‌اند[٤] و ما نمونه‌هايى از بنيادى‌ترين مطالب آنها را اقتباس و نقل كرديم. مطالبى كه براى اثبات شمول و فراگيرى قدرت خداى متعال به گونه‌اى كه لازمه آن سلب قدرت بندگان بطور مطلق، بر ايجاد يا ترك فعل به كار گرفته‌اند، كه بنا به گفته‌هاى آنان، همه آدميان، در هر كارى كه انجام مى‌دهند، مجبور و بى‌اختيار هستند، نه اراده‌اى دارند نه اختيارى. اينان به گمان خود با اين سخنان خدا را از داشتن شريك تنزيه مى‌كنند و بر اهل عدل ايراد مى‌گيرند كه آنان شريكان بى‌شمارى براى خدا قائلند و مى‌گويند: مجوس خوشبخت‌تر از آنان هستند، زيرا مجوس فقط يك شريك براى خدا قائلند و آنان وجود شريكان بى‌شمارى‌

[١] همان، ص ٥٨.

[٢] شرح العقائد النسفية، ص ٦٢.

[٣] همان، ص ٦٣.

[٤] براى آگاهى بيشتر از انديشه‌هاى افراد جبرگرا رجوع كنيد به: شرح المواقف، شريف جرجانى، مرصد ششم، ص ٥١٥- بررسى نظر آنان با شيوه‌اى منطقى و عقلانى در: الفياض، محاضرات سيّدنا الاستاد، ج ٢، ص ٤٤- ٧٧.