عقاب نيز جبرى است و «لا يسأل عمّا يفعل» همان گونه كه تكليف جبرى بوده است. نه مؤمن به اختيار خود، ايمان مى‌آورد. و نه كافر از روى اختيار كفر مى‌ورزد، زيرا خداى متعال گفته است: لَقَدْ ذَرَأْنا لِجَهَنَّمَ كَثِيراً مِنَ الْجِنِّ وَ الْإِنْسِ‌. (بسيارى از جن و انس را براى جهنّم آفريديم).[١] ما در درستى اين نسبتها، از سوى دشمنانى كه از دروغ و افترا، در راه اختلاف آفرينى نيست بين مسلمانان دريغ ندارند، ترديد داريم.

٢- جبريه ملتويه- آنان گروهى هستند كه معتقدند، قدرت انسان در فعل و انجام كار، از ناحيه كسب آن است و نه پيدايش آن، زيرا پديدآورنده كردار بندگان، خداى متعال است و مى‌گويند: انسان كسب‌كننده كار خويش است و در پيدايش آن قدرتى ندارد. اين گفته منسوب به «نجاريّه» است كه از ياران «حسين بن محمد نجار معتزلى» به شمار مى‌آيند و به او نسبت مى‌دهند كه گفته است: خداوند آفريننده كردار خوب و بد بندگان است و بندگان كسب‌كننده آنها هستند. «شهرستانى» مى‌گويد:

«نجّار، براى قدرت بنده در مقابل قدرت خدا كه قديم است، تأثيرى قائل است و آن را «كسب» مى‌نامد، بر حسب آنچه اشعرى معتقد است».[٢] اين سخن، همان سخن مذهب اشعرى است كه در برابر كسانى كه براى انسان، اختيار و قدرت مستقل قائلند، به اكتساب قائل است. او توضيحى نداده كه آيا اين نظر، حدّ فاصل بين جبر و اختيار است؟ به اين دليل، پيروان او در تفسير «كسب» به گونه‌اى كه قانع‌كننده باشد در حيرت و شگفتى هستند. «قاضى عبد الجبار» از معتقدان به «كسب» مى‌پرسد و مى‌گويد: «در معنى «كسب» تعقّل كنيد و نتيجه آن را به من بگوييد. اگر خواستيد آن را تعريف كنيد، بايد نخست آن را تعقل و سپس تعريف كنيد. از شما مى‌پرسم: كسب را به چه چيزى تعريف مى‌كنيد؟

اگر مى‌گوييد به همان چيزى كه به قدرت ايجادكننده واقع شده است. ما به استناد گفته خود شما مى‌پرسيم: چه چيز، وسيله قدرت ايجادكننده، واقع شده است؟ اگر

[١] ملل و نحل، شهرستانى، ج ١، ص ٨٦- ٨٧. الفرق بين الفرق، ابن طاهر، ص ١٢٨.

[٢] ملل و نحل، ج ١، ص ٨٩.