آب بود] از دريا برگرفت، تا در نتيجه دشمن و مايه اندوه آل فرعون شود.) با اين توضيح كه لام (لامى كه بر سر «جهنّم» و «يكون» درآمده است) براى سرانجام كار و نتيجه است.

گفته امام امير المؤمنين (ع) از همين‌گونه است كه مى‌گويد: «لدوا للموت و ابنوا للخراب.» (براى مردن بزاييد و براى ويران شدن بسازيد.) حديث به اين معنى است كه هر ولادتى، به ناچار به مرگ پايان مى‌يابد و هر ساختمانى، ناگزير به ويرانى مى‌گرايد.

آيه مورد گفتگو نيز به همين مضمون است كه آمال و سرانجام كار بسيار از كسانى را كه خداوند آفريده است، دوزخ خواهد بود. دليل آن، تعليل دنباله آيه است كه بدين مضمون است: «اينان دل دارند، ولى آن را براى درك به كار نمى‌گيرند. چشم دارند ولى نمى‌خواهند با آن، حقايق را ببينند. گوش دارند، ولى نمى‌خواهند بوسيله آن بشنوند و خود را همانند چارپايان، بلكه گمراه‌تر درآورده‌اند.» خود آنان هستند كه چنين وضعى را خواسته‌اند و راه را براى انجام آن آماده كرده‌اند. گويى براى رفتن به دوزخ تلاش مى‌كنند. در پايان آنچه به روشنى نشان مى‌دهد كه به دوزخ رفتن آنان نتيجه انتخاب بد خودشان است، نه اينكه خداوند، آنان را براى دوزخ آفريده باشد و به خواست او نافرمانى كنند، تا به دوزخ روند (آن گونه كه «اشعرى» و پيروان نادان او گمان كرده‌اند) آيه ٥٦ سوره ذاريات است كه مى‌گويد: وَ ما خَلَقْتُ الْجِنَّ وَ الْإِنْسَ إِلَّا لِيَعْبُدُونِ. (ما خلق جن و انس را نيافريديم مگر براى اينكه مرا [به يكتايى‌] پرستش كنند) كه از آيات صريح و محكم است و ردّ متشابهات، به آن واجب مى‌باشد.

٢٧- وَ لَوْ شِئْنا لَآتَيْنا كُلَّ نَفْسٍ هُداها.[١] (اگر مى‌خواستيم هدايت هركس را به وى ارزانى مى‌داشتيم.) مشيت و خواسته در اينجا مشيت تكوينى است و به اين معنى است كه اگر هدايت آنان را به اجبار مى‌خواستيم، آن را انجام مى‌داديم، ولى هدايت‌پذيرى به اجبار و اكراه نيست: لا إِكْراهَ فِي الدِّينِ.[٢] (كار دين به اجبار نيست [راه هدايت و ضلالت بر همه‌كس روشن گرديد]) زيرا حكمت تكليف اقتضاء مى‌كند كه مكلفان در پذيرش‌

[١] سجده، ١٣.

[٢] بقره، ٢٥٦.