آموزش علوم قرآن ط سازمان تبليغات - معرفت، محمد هادى - الصفحة ٣٩٢ - درس صد و بيست و پنجم آيات متشابه سوره اسراء

(امرناهم بالخير ففسقوا) در پاسخ مى‌گويم: اين اصل نيز دليل اين مطلب نيست، زيرا «ففسقوا» اين تقدير را دفع مى‌كند و مثل اين است كه چيزى را بگويند و در همان حال، مدعى شوند كه چيزى مخالف با آن، مقدّر و مضمر است. تنها راه اين است كه «امر» را «امر مجازى» بدانيم.» دليلى را كه «زمخشرى» درباره آيه مورد گفتگو بر مى‌گزيند، همان است كه در آخر بدان اشاره كرده است و آن برگرداندن «امر» به مجاز است. او درباره آيه‌ وَ إِذا أَرَدْنا ... مى‌گويد:

«آنگاه كه نابودى جامعه‌اى نزديك شود و از مهلتى كه به آنان داده شده جز زمانى كوتاه باقى نمانده است، آنان را امر كرديم، پس به فسق و فجور دست زدند.

يعنى آنان را به فسق امر كرديم و آن را انجام دادند. نهايت اينكه «امر» در اينجا مجازى است، زيرا لازمه امر كردن آنان به فسق، به صورت حقيقى، آن است كه به آنان گفته شود: «افسقوا. فسق كنيد» حال آنكه چنين نيست. بنابراين «امر» از باب مجاز است. و توجيه مجاز اينكه خداوند، نعمتهاى خود را بر آنان ارزانى داشت و آنان، نعمتهاى الهى را وسيله گناه و معصيت و پيروى از شهوتها قرار دادند، تو گويى كه بدين كار مأمور بودند و نعمتها سبب نافرمانى آنان است. حال آنكه خداوند، اين نعمتها را به آنان بخشيد كه سپاسگزار باشند يا به وسيله آن به انجام كار نيك بپردازند و با ثروت و امكان خود، نيكى كنند. همان گونه كه آنان را تندرستى و نيرومندى بخشيد و بر انجام نيكى و بدى توانايى داد و از آنان خواست فرمانبردارى را برگزينند و نه نافرمانى و گناه را، ولى آنان فسق و فجور را برگزيدند و چون فسق و فجور را پيشه كردند «قول» كه همان كلمه عذاب است بر آنان واجب آمد و آنان را به خاك نابودى افكند».[١] بهترين كسى كه پيرامون آيه مورد گفتگو، بر پايه مذهب اعتزال، سخن گفته، «قفال» است. او آيه را به دو گونه تأويل كرده است:

«اول اينكه خداى متعال اعلام داشته است كه كسى را تنها به دليل دانش‌

[١] الكشاف، ج ٢، ص ٦٥٤.