نمى‌خواهد، اختيار نداشت سخنى اين گونه تهديدآميز، بى‌دليل و بيهوده بود. به ويژه آنكه اين آيات با آيه‌اى صريح‌تر درباره مسئوليت انسان، نسبت به رفتارى كه انجام مى‌دهد، دنبال مى‌شود و مى‌گويد:

مَنِ اهْتَدى‌ فَإِنَّما يَهْتَدِي لِنَفْسِهِ وَ مَنْ ضَلَّ فَإِنَّما يَضِلُّ عَلَيْها وَ لا تَزِرُ وازِرَةٌ وِزْرَ أُخْرى‌ وَ ما كُنَّا مُعَذِّبِينَ حَتَّى نَبْعَثَ رَسُولًا.- هركس راه هدايت يافت، تنها به نفع و سعادت خود يافته و هركس به گمراهى شتافت، آن هم به زيان و شقاوت خود شتافته و هيچ‌كس بار عمل ديگرى را به دوش نگيرد و ما تا رسول نفرستيم (و بر خلق اتمام حجت نكنيم) هرگز كسى را عذاب نخواهيم كرد».

١٤٤- آيه ١٦، سوره اسراء: وَ إِذا أَرَدْنا أَنْ نُهْلِكَ قَرْيَةً أَمَرْنا مُتْرَفِيها فَفَسَقُوا فِيها فَحَقَّ عَلَيْهَا الْقَوْلُ فَدَمَّرْناها تَدْمِيراً.- و چون اهل ديارى را بخواهيم (به كيفر گناه) هلاك سازيم، پيشوايان و متنعمان آن شهر را امر كنيم (به طاعت ليكن آنها) راه فسق و تبهكارى و ظلم در آن ديار پيش گيرند و آنجا تنبيه و عقاب لزوم خواهد يافت آنگاه همه را به (جرم بدكارى) هلاك مى‌سازيم».

اشاعره پيرامون اين آيه، بسيار سر و صدا به راه انداخته‌اند، بدين گمان كه آيه به روشنى مى‌گويد خداى متعال است كه كفر و فسق افراد را اراده مى‌كند و براى هلاكت كسانى كه نابودى آنان را- بدون هيچ علت موجّهى- اراده كرده است، آنان را به كفر و فسق امر مى‌كند.[١] اول- آمدن اين آيه، به دنبال آيه پيشين كه بر اختيار و مسئوليت آدميان صراحت دارد، ايجاب مى‌كند كه مفهوم اين آيه هماهنگ با آيه پيشين و آيات مانند آن توجيه گردد وگرنه راه را براى مخالفان قرآن هموار مى‌كنيم تا بگويند كه در آيات قرآن، تضاد و اختلاف است.

كعبى مى‌گويد: «ديگر آيات نمايانگر آن است كه خداى متعال، در ابتدا عذاب و هلاكت ديگران را اراده نمى‌كند و از جمله آنها آيه ١١ سوره رعد است كه مى‌گويد: إِنَّ اللَّهَ لا يُغَيِّرُ ما بِقَوْمٍ حَتَّى يُغَيِّرُوا ما بِأَنْفُسِهِمْ‌.- خداوند، حال هيچ قومى را دگرگون نخواهد كرد تا هنگامى كه خود آن قوم حالشان را تغيير دهند.»

[١] در صفحات آينده خود گفته آنان را در تأويل آيه، بر پايه اعتقادشان به جبر، از تفسير فخر رازى، بازگو خواهيم كرد.