اين نيروها مقدمات و مقتضيات اين عمل به شمار مى‌آيند و آن‌كس كه شرايط فعل و انفعال اين نيروها را با يكديگر فراهم آورده است، او انجام‌دهنده اين عمل است كه به اختيار خود، شرايط پيدايش آن را پديد آورده است.

علت انتساب افعال به خداى متعال، به اين دليل است كه همه نيروهاى مؤثر در پيدايش و آفرينش اشياء، آفريده خدا و مقدّر به قدرت اوست و اوست آنكه اين خواص را در آنها به وديعت نهاده است، به گونه‌اى كه وقتى با يكديگر نزديك و جمع شوند، اثر خود را در پيدايش و آفرينش به جا مى‌گذارند. اوست كه همواره آنها را با اين خواص يارى مى‌كند، همان گونه كه در آغاز، اين خواص را به آنها ارزانى داشته است، چه خداى متعال همان گونه كه از جنبه پيدايش آنها را مورد افاضه قرار داده، از جهت بقاء نيز آنها را با افاضه يارى مى‌كند. بنابراين، نيروهاى مذكور در تأثيرات پياپى در طول پيدايش خود از فيوض پياپى خداى متعال بهره مى‌گيرند كه سنت خدا در آفرينش بر اين مطلب جارى است. اين، همان است كه در زبان شريعت، از آن به «اذن خدا» تعبير مى‌شود و اگر خداى متعال، در هر لحظه، اين نيروها را از جهت تأثير، يارى نكند، تأثير آنها غير ممكن خواهد بود.

وقتى خدا، خاصيتى را در چيزى به وديعت مى‌نهد، به اين معنى نيست كه پس از اين عمل، آن را رها مى‌كند، تا خود به خود عمل كند و هميشه اثر ببخشد. اين تفويض است كه مذهب اهل حق از پذيرش آن سرباز مى‌زند. به عقيده اين مذهب، همان گونه كه خدا از جنبه آفرينش خاصيتى را در چيزى به وديعت نهاده است، همواره و در هر لحظه پياپى آن را بدين خاصيت و بقاء تأثير يارى مى‌كند.

بنا بر آنچه گذشت، هر نيرويى از نيروهاى طبيعى، وقتى در چيزى اثر كند، بازگشت اين تأثير، به اذن خداى متعال است، چه اوست كه آن نيرو را در آن هنگام، به خاصيت اين تأثير يارى مى‌كند و اگر چنين نكند، مطلقا امكان تأثير نخواهد داشت، چنانكه در تأثير جادوى ساحران مى‌گويد: وَ ما هُمْ بِضارِّينَ بِهِ مِنْ أَحَدٍ إِلَّا بِإِذْنِ اللَّهِ.[١] (هيچ‌كس را بدان زيان نمى‌رساندند، مگر آنكه خدا بخواهد.) زيرا ساحر در جادوى خود،

[١] بقره، ١٠٢.