آموزش علوم قرآن ط سازمان تبليغات - معرفت، محمد هادى - الصفحة ٢٩٢ - آيات متشابه سورههاى فاتحه و بقره

بيمارى است، پس خداوند بر بيمارى آنان مى‌افزايد».

گفته‌اند: منظور از مرض در آيه، كفر و ترديد آنان است و نمايانگر آن است كه خداى متعال كفر و ترديد را در دلهاى كافران و منافقان آفريده است.

پاسخ: منظور از بيمارى و مرض در آيه مورد گفتگو، روى گرداندن آنان از حق و تمايل به فساد است، همان گونه كه اگر پيكر و بدن از شرايط تندرستى بيرون رود، بدن بيمار به شمار مى‌آيد، روح نيز آنگاه كه از اعتدال عقل بيرون رود و در سوى مخالف فطرت سير كند، بيمار شمرده مى‌شود و اين سخن از باب تشبيه نامحسوس به محسوس است. علت اين بيمارى روحى، عدم تغذيه روح با خوراك روحى مناسب آن است كه عقل سليم نشان‌دهنده آن است چنين كسى هر چه بيشتر اين راه غير طبيعى را بپيمايد، بيشتر از راه راست دور مى‌گردد و به راههاى كج و پرپيچ‌وخم نزديك مى‌شود و پايان سرنوشت او سقوط هولناك در گرداب و پرتگاه گمراهى است:

فَلَمَّا زاغُوا أَزاغَ اللَّهُ قُلُوبَهُمْ.[١] (آنگاه كه از حق منحرف شدند، خداوند دلهاى آنان را منحرف كرد).

انحراف بيشتر چنين افرادى از حق بر اثر پافشارى آنان بر ستيزه‌جويى با حق و كينه‌توزى با آن است كه شيطان بر انديشه و دلهاى آنان چيره مى‌شود و ديگر چيزى را درك نمى‌كنند. نسبت دادن انحراف به خدا به اين مناسبت است كه خدا به دليل حكمت تكليف و امتحان، آنان را بر پذيرش اين روش توانا كرده است، تا پس از برانگيختن پيامبران، مردم حجتى بر خدا نداشته باشند: لِئَلَّا يَكُونَ لِلنَّاسِ عَلَى اللَّهِ حُجَّةٌ بَعْدَ الرُّسُلِ‌[٢] (و تا آنكه پس از فرستادن اين همه رسولان، مردم را بر خدا حجتى نباشد).

به همين علت است كه منحرف شدن شيطان از حق نيز به خدا نسبت داده مى‌شود و در آيه ٤ سوره نمل آمده است: «ما كارهاى آنان را كه به آخرت ايمان نمى‌آورند، بر ايشان زينت داديم. حال آنكه آيات ديگرى نشان‌دهنده است كه شيطان، كارهاى آنان را بر ايشان زينت داده است كه از آن جمله، اين آيات در اين‌

[١] صفّ، ٥.

[٢] نساء، ١٦٥.