آموزش علوم قرآن ط سازمان تبليغات - معرفت، محمد هادى - الصفحة ٤٤٧ - الف - استدراج

درس صد و بيست و هشتم استدراج و استهزاء و خدعه در قرآن‌

الف- استدراج‌

«استدراج» از «درج» گرفته شده است و به معنى راه رفتن به آرامى و گام به گام است و وقتى گفته مى‌شود: «درج الصبى» بدين معنى است كه كودك با احتياط و با قدمهاى كوتاه راه مى‌رود «و الأمّ تستدرج ولدها» عبارت است از اينكه مادر، همانند او پا پا و همگام با وى براى آموزش فرزندش، به راه رفتن ادامه مى‌دهد.

در اصطلاح، به معنى مهلت دادن عاصيان و سركشان به كار مى‌رود، تا بر گمراهى و نادانى خود بيفزايند. گويى نعمتهاى بسيارى كه دارند، آنان را همگام با خود، به بيابان گمراهى مى‌كشند و آنان گمان مى‌كنند كه در راه هدايتند و آنچه به جا مى‌آورند، نيكوست و همين امر است كه بر گمراهى و فاصله آنان با حق و حقيقت مى‌افزايد، تا آنجا كه هيچ‌گاه به صلاح و راه راست بازنمى‌گردند. بدين جهت لغت‌شناسان، «استدراج» را به خدعه و فريب تفسير كرده‌اند و اين تفسير تا اندازه‌اى درست است، اگر به اعتبار «خذ الغايات و دع المبادى» مقدمات را رها كنيم و نتيجه نهايى را در نظر بگيريم. چه خداى متعال در عقوبت دنيوى كافر ستيزه‌جو به گونه‌اى رفتار مى‌كند كه كافر ستيزه‌جو، شايسته آن است و اين رفتار، به رفتار كسى كه مى‌كوشد، دشمن خود را فريب دهد، بى‌شباهت نيست. ولى كافر است كه به دليل نادانى بيش از اندازه خويش، به وسيله فراوانى نعمتهاى خود فريب مى‌خورد، نه آنكه خدا او را فريب داده باشد.

«استدراج» نوعى از خوارى و خذلانى است كه فرد سركش سزاوار آن است و اين شايستگى عقاب را خود، بر اثر سرسختى در ادامه راه گمراهى، براى خود موجب‌