هدايت يا برگزيدن گمراهى داراى اختيار باشند و اگر جز اين باشد، امتحان آدميان و تشخيص ناپاك از پاك ميسر نگردد: لِئَلَّا يَكُونَ لِلنَّاسِ عَلَى اللَّهِ حُجَّةٌ بَعْدَ الرُّسُلِ.[١] ( [خداوند، رسولان را فرستاد كه نيكان را [به رحمت خدا] بشارت دهند و بدان را (از عذاب حقّ) بترسانند] تا آنكه پس از فرستادن اين همه رسولان، مردم را بر خدا حجتى نباشد.) دنباله آيه: وَ لكِنْ حَقَّ الْقَوْلُ مِنِّي لَأَمْلَأَنَّ جَهَنَّمَ مِنَ الْجِنَّةِ وَ النَّاسِ أَجْمَعِينَ. (و ليكن وعده من حتمى است، كه دوزخ را از (كافران) جن و انس پر خواهم كرد.) بيانگر اين نكته نيست كه خداى منّان، كفر و سركشى را بر آنان مقرّر كرده است، تا آنان را به دوزخ بفرستد بلكه به اين معنى است كه گفته خداى متعال بر آن استوار است كه آدميان را بر اطاعت و ايمان مجبور نكند و به اقتضاى حكمت تكليف، آنان را در پذيرش هدايت و برگزيدن گمراهى اختيار دهد و به همين دليل است كه برخى ايمان مى‌آورند و برخى كفر مى‌ورزند: فَمَنْ شاءَ فَلْيُؤْمِنْ وَ مَنْ شاءَ فَلْيَكْفُرْ.[٢] و كفر آنان موجب پر شدن دوزخ از سركشان و كافران مى‌گردد، كفرى كه به اختيار خود پذيرفته‌اند. آيه بعد (سجده/ ١٤) دليل بر اين بيان است كه مى‌گويد: فَذُوقُوا بِما نَسِيتُمْ لِقاءَ يَوْمِكُمْ هذا إِنَّا نَسِيناكُمْ وَ ذُوقُوا عَذابَ الْخُلْدِ بِما كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ. (پس امروز [روز قيامت‌] شما اى كافران، عذاب را به كيفر غفلت از ملاقات اين روزتان بچشيد كه ما هم شما را فراموش كرديم [يعنى از نظر لطف انداختيم‌] تا عذاب ابدى را به پاداش اعمال زشتى كه [در دنيا] كرديد، بچشيد.) اينان به دليل بدكردارى در دنيا و فراموش كردن روز رستاخيز، بدين عذاب سزاوارند و اين با نظر «اشعرى» در اجبار بر كفر و عقاب منافى است.

٢٨- در آياتى كه ايمان به خواست و مشيت خدا واگذار شده، مشيت به معنى اراده تكوينى خدا نسبت به ايمانى است كه با حكمت تكليف منافى است، مانند آيه ٩٩ سوره يونس: وَ لَوْ شاءَ رَبُّكَ لَآمَنَ مَنْ فِي الْأَرْضِ كُلُّهُمْ جَمِيعاً. (اگر پروردگارت مى‌خواست، همه كسانى كه در روى زمينند، ايمان مى‌آوردند.) ولى خداى متعال اين چنين نخواسته، بلكه پذيرش كفر و ايمان را به اختيار خود مردم واگذار كرده است، تا

[١] نساء، ٦٥.

[٢] كهف، ٢٩.