آموزش علوم قرآن ط سازمان تبليغات - معرفت، محمد هادى - الصفحة ٢٦٥ - درس صد و هفدهم حل شبهههاى جبرگرايان

«قاضى عبد الجبار» در اعتراض به «اشعرى» مى‌گويد: كسى كه قرآن را تحريف مى‌كند تا مستلزم بطلان مذهب او نباشد و كارى را كه خداوند از خود مردم دانسته است، منكر مى‌شود، در تجاهل و انكار معنى مسلم و درست آيه، به جايى مى‌رسد كه جز خاموشى، پاسخى ندارد.»[١] لازم به يادآورى است كه برخى گمان كرده‌اند، دو آيه‌اى كه در زير نقل مى‌شود، منافى يكديگرند:

١- وَ إِنْ تُصِبْهُمْ حَسَنَةٌ يَقُولُوا هذِهِ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ وَ إِنْ تُصِبْهُمْ سَيِّئَةٌ يَقُولُوا هذِهِ مِنْ عِنْدِكَ قُلْ كُلٌّ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ فَما لِهؤُلاءِ الْقَوْمِ لا يَكادُونَ يَفْقَهُونَ حَدِيثاً.[٢] (اگر آنان را [يعنى منافقان‌] خوشى و نعمتى فرارسد، گويند اين از جانب خداست و اگر زحمتى پيش آيد به تو [پيامبر] نسبت دهند. [اى پيامبر] بگو همه از جانب خداست. چرا اين قوم جاهل از فهم هر سخن به دورند.) ٢- ما أَصابَكَ مِنْ حَسَنَةٍ فَمِنَ اللَّهِ وَ ما أَصابَكَ مِنْ سَيِّئَةٍ فَمِنْ نَفْسِكَ‌.[٣] (هر خوبى كه به تو رسد، از خداست و هر بدى كه به تو مى‌رسد، از نفس توست).

منافات اين دو آيه را از اين جهت مى‌دانند كه آيه نخست مى‌گويد: «حسنه و سيئه، خوبى و بدى هر دو از جانب خداست و آيه دوم، حسنه خوبى از خدا و سيئه و بدى را از خود بندگان مى‌داند و چگونه مى‌توان بين اين دو مفهوم مخالف يكديگر را سازش داد؟» «اشعرى» عبارت‌ وَ ما أَصابَكَ مِنْ سَيِّئَةٍ فَمِنْ نَفْسِكَ‌ را استفهام انكارى فرض كرده و به اين طريق، اين اشكال را حل كرده است كه در بند ٣٣ موهون بودن اين نظر را- كه تحريف معنى ظاهر عبارت به شمار مى‌آيد و دليلى جز بى‌تقوايى و اهميت ندادن به ديانت ندارد- بيان كرديم.

همانند اين دو تعبير در داستان موسى (ع) نيز آمده است:

[١] متشابهات القرآن، ج ١، ص ١٩٩.

[٢] نساء، ٧٨.

[٣] نساء، ٧٩.