آموزش علوم قرآن ط سازمان تبليغات - معرفت، محمد هادى - الصفحة ٣٩٤ - درس صد و بيست و پنجم آيات متشابه سوره اسراء

و عقوبت هيچ امت ستمگرى شتاب نمى‌كند، مگر اينكه هيچ عذرى براى آنان نمانده باشد و نااميدى از ايمان آوردنشان مسلم گردد. همان گونه كه درباره قوم نوح مى‌گويد:

وَ لا يَلِدُوا إِلَّا فاجِراً كَفَّاراً.[١] آنان به جز افراد گناهكار ناسپاس، انسانهايى را متولد نكنند». و نيز در آيه ٣٦ سوره هود مى‌گويد: أَنَّهُ لَنْ يُؤْمِنَ مِنْ قَوْمِكَ إِلَّا مَنْ قَدْ آمَنَ‌.- از قوم تو، جز آنان كه ايمان آورده‌اند، هرگز كسى ايمان نياورد». و نسبت به گروه ديگر گفته است: فَما كانُوا لِيُؤْمِنُوا بِما كَذَّبُوا مِنْ قَبْلُ‌.[٢]- پس بر آن نبودند كه ايمان آوردند بدانچه از پيش تكذيب كرده بودند.» افزون بر اين همه، خداى متعال مى‌گويد: اول اينكه- عذابى را پديدار نسازند، مگر پس از برانگيختن پيامبر[٣] و دوم اينكه- در همين آيه خدا خبر مى‌دهد كه پس از برانگيختن پيامبر و تكذيب او از سوى مردم، بازهم در عذاب آنان شتاب نمى‌كند، بلكه پياپى آنان را پند و اندرز مى‌دهد و اگر همچنان بر انجام گناهان پافشارى كنند ناگزير عذاب بر آنان فرودآيد».

«امام فخر رازى» بر اين باور است: «همانند تأويلى كه «قفال»، بر پايه اعتقادات معتزله گفته است بر هيچ‌يك از بزرگان اين مكتب، ميسر نگرديده است».[٤] «جبايى بر اين عقيده است: مقصود از آيه اين نيست كه خداى تعالى، پيش از آنكه نافرمانى كنند و شايسته هلاكت باشند نابودى آنان را اراده كرده است، و اگر چنين باشد، اين كار خداوند ستم به شمار مى‌آيد كه ستم از خداى متعال محال است.

بلكه مقصود نزديك شدن آن حالت است و بدين تأويل، معنى آيه اين است: آنگاه كه هنگام نابودى ديارى نزديك شد، ما توانگران آن ديار را امر كرديم، پس در آن به فسق و فجور دست زدند.

همانند آن است كه مى‌گوييم: وقتى بيمار بخواهد بميرد، بيمارى او سخت مى‌گردد يا اينكه هنگامى كه بازرگان بخواهد فقير شود، زيان از هر سو به او روى مى‌آورد. و منظور اين نيست كه بيمار قصد مردن دارد و بازرگان قصد فقير شدن. مقصود

[١] نوح، ٢٧.

[٢] اعراف، ١٠١.

[٣] وَ ما كُنَّا مُعَذِّبِينَ حَتَّى نَبْعَثَ رَسُولًا آيه پيش از آيه مورد گفتگو.

[٤] تفسير كبير، فخر رازى، ج ٢٠، ص ١٧٦.