شرح الهيات شفاء - مصباح یزدی، محمد تقی - الصفحة ٣٨٥ - حيوان عامّ و حيوان شخصى
هُوَ حَيْوانٌ وَشَىْءٌ، وَلَيْسَ هُوَ حَيْواناً مَنْظُوراً اِلَيْهِ وَحْدَهُ. وَ مَعْلُومٌ اَنَّهُ اِذا كانَ حَيْوانٌ وَشَىْءٌ كان[١] فيهِما الْحَيْوانُ كَالْجُزْءِ مِنْهُما. وَكذلِكَ في جانِبِ الاِْنْسانِ.
وَيَكُونُ اِعْتِبارُ الْحَيْوانِ بِذاتِهِ جائِزاً وَاِنْ كانَ مَعَ غَيْرِهِ، لاَِنَّ ذاتَهُ مَعَ غَيْرِهِ ذاتُه. فَذاتُهُ لَهُ بِذاتِهِ:وَكَوْنُهُ مَعَ غَيْرِهِ اَمْرٌ عارِضٌ لَهُ اَوْ لازِمٌ مّا لِطَبيعَتِهِ كَالْحَيْوانِيَّةِ وَالاِْنْسانِيَّةِ. فَهذا الاِْعْتِبارُ مُتَقَدِّمٌ فِى الْوُجُودِ عَلَى الْحَيْوانِ الَّذي هُوَ شَخْصِىٌّ بِعَوارِضِهِ اَوْ كُلّىٌّ وُجُودىٌّ، اَوْ عَقْلِىٌّ، تَقَدُّمَ الْبَسيطِ عَلَى الْمُرَكَّبِ، وَالْجُزْءِ عَلَى الْكُلِّ. وَبِهذا الْوُجُود [٢] لا هُوَ جِنْسٌ وَلا نَوْعٌ وَلا شَخْصٌ وَلا واحِدٌ وَلا كَثيرٌ، بَلْ هُوَ بِهذا الْوُجُودِ حَيْوانٌ فَقَطُّ وَاِنْسانٌ فَقَطُّ.
حيوان عامّ و حيوان شخصى
مثالى كه تاكنون موضوع بحث قرار گرفته بود، مفهوم انسان بدون لحاظ عوارض بود. امّا اينك، بحث درباره حيوان يا انسان عام است.
حيوان از آنجهت كه بالقوه، اعتبار مىشود، حيوانى است كه حيثيّت «بالقوه» دارد؛ يعنى حيوانى است كه مىتواند چاق بشود، چنانكه مىتواند لاغر بشود. و حيوان از آن جهت كه در خارج وجود دارد، يا وجود عقلانى در ذهن دارد، حيوان خالص نيست؛ بلكه در واقع با وجود حيوان خارجى دو معنا تحقق مىيابد: الف) حيوانيّت؛ ب) چيز ديگرى مانند قوّه حيوان، يا فعليت حيوان، يا وجود خارجى آن، و يا وجود ذهنى آن.
و چون چنين است، پس تنها حيوانيّت آن منظور نيست. و وقتى حيوان را به گونهاى تصوّر كنيم كه چيز ديگرى با آن نباشد گويى جزء مركّبى را تصوّر كردهايمكه چيز ديگرى با آن نيست؛ چنانكه حيوانيت، يك جزئى از آن مفهوم مركّب است.
[١] «كان» در عبارتهاى فوق، «كان تامّه» است. [٢] مقصود از «بهذا الوجود» وجودِ اصيل يا وجود در مقابل ماهيت نيست، بلكه مقصود از آن «بهذا الاعتبار» است. يعنى از اين اعتبارى كه براى ماهيّت كرديم و آن را از همه مشخصات حتى قيد اطلاق، تجريد نموديم.