شرح الهيات شفاء - مصباح یزدی، محمد تقی - الصفحة ١٧٦ - جايگاه وجود حقيقى اضافه

مربوط به ضعفِ مرتبه وجودى آنها است. بنابراين، عَرَض، مفهومى است مقول به تشكيك! گاهى قائم به موضوع واحد است و گاهى قائم به دو شىء مى‌‌باشد.

مبادا چنين عذرى بياورى كه عَرَض را يك مفهومِ مشكك قلمداد كنى! آنچنانكه كم بخردان، چنين كردند؛ همانها كه قوّه تميز كمترى دارند چنين پنداشتند كه عَرَض يك امرِ مشكك است و از اين رو، اشكالى ندارد كه بعضى از اعراض، قائم به دو موضوع باشند.[١]

لكِنَّ الاَْشَدَّ اِهْتِماماً مِنْ هذا، مَعْرِفَتُنا هَلِ الاِْضافَةُ في نَفْسِها مَوْجُودَةٌ فِي الاَْعْيانِ اَوْ اَمْرٌ اِنّما يُتَصَوَّرُ فِي الْعَقْلِ، وَيَكُونُ كَكَثير مِنَ الاَْحْوالِ الَّتي تَلْزَمُ الاَْشْياءَ اِذا عُقِلَتْ بَعْدَ اَنْ تَحْصُلَ فِي الْعَقْلِ، فَاِنَّ الاَْشْياءَ اِذا عُقِلَتْ تَحْدُثُ لَها فِي الْعَقْلِ اُمُورٌ لَمْ يَكُنْ لَها مِنْ خارِج، فَتَصيرُ كُليّةً وَجُزْئِيَّةً وَذاتِيَّةً وَعَرَضيّةً وَيَكُونُ جِنْسٌ وَفَصْلٌ وَيَكُونُ مَحْمُولٌ وَمَوْضُوعٌ وَاَشْياءُ مِنْ هذا الْقَبيلِ.

جايگاه وجود حقيقى اضافه

مهمتر از مسئله پيشين كه بايد بيشتر بدان بپردازيم، اين مسئله است كه بدانيم آيا اضافه خود به خود، وجود خارجى دارد؟ يا اينكه وجود خارجى‌‌اش بالعرض است و وجودِ آن اصالتاً ذهنى است؟ و به ديگر سخن، وجود حقيقى اضافه تنها در عالم عقل و ذهن است نه در خارج. چنانكه وجود حقيقى بسيارى از مفاهيمى كه به اشياء نسبت مى‌‌دهيم، اصالتاً از آنِ ذهن و عالَم عقل است نه عالَم خارج. به طور مثال وقتى مى‌‌گوييم انسان، كلى است؛ وصف كلّيت، در خارج وجود ندارد. امّا، مع‌‌الوصف، به ماهيت

---

[١]بر اين مطلب، صدرالمتألهين، حاشيه‌‌اى دارد و آن اينكه: خيال نكنيد كه عرض قابل تشكيك نيست. خير! قابل تشكيك است امّا با عقيده به اينكه عَرَض مشكك است، پاسخ آن اشكال داده نمى‌‌شود. زيرا، به نظر ايشان، عَرَض يك ماهيّتِ مشخصى نيست. بلكه يك امرِ عَرَضى است كه خود، عارض نُه مقوله مى‌‌شود. از اين رو، ممكن است عَرَضيّت يك مقوله، بيش از عَرَضيّت مقوله ديگر باشد. (ر.ك: تعليقه صدرالمتألهين بر الهيات شفا ص ١٤٩).