«شيخ مفيد» مى‌گويد: «اراده خداى متعال، نسبت به افعالش، همان افعال اوست و اراد او براى افعال آفريدگانش، امر او به آن افعال است و بدين مضمون، اخبارى از ائمه شيعه وارد شده و علماى شيعه، بر اين عقيده‌اند. جز به ندرت كه بر خلاف پيشينيان عقيده‌اى جز اين دارند.[١] اعتقاد بغداديان اعم از معتزله (به خصوص «ابو القاسم بلخى») و گروهى از «مرجئه» نيز همين است.[٢].

[١] در دوره پس از« شيخ مفيد»، تفسير اراده به معنى« العلم بالمصلحة الداعية» رايج گرديد كه در اين صورت، منظور از اراده خداوند، علم خدا به مصلحت نهفته در فعل است كه ايجاد آن را ايجاب مى‌كند و به اين دليل، اراده را صفت ذاتى مى‌دانند و نه از صفات فعل( تجريد الاعتقاد، خواجه نصير طوسى، شرح علامه حلّى، بحث الهيات، مسئله چهارم، ص ١٥٩، چاپ هند. شرح باب حادى عشر، از فاضل مقداد، در صفت چهارم، صفحه ٢٩، چاپ ١٣٩٥ ه. ق را- كه اكنون بيان شد نظريه حسن بصرى مى‌پذيرد).

« علامه مجلسى» نيز در دنباله روايت گفته است:« اراده خداى متعال( همان گونه كه اكثر متكلمان شيعه بر آنند) عبارت از علم به خير و نفع و آنچه صالح‌تر است و وراى علم، چيزى را نسبت به خداى متعال، در اين مورد قائل نيستند.»( بحار الانوار، ج ٤، ص ١٣٧).« علامه طباطبايى»، در حاشيه حديث، بر اين نظر اعتراض كرده و مى‌گويد:« آنچه گفته‌اند، درباره اراده ذاتى است كه عين ذات است( اگر تصور آنان نسبت به آن صحيح باشد) ولى اراده‌اى كه روايات ناظر به آن است، اراده اللّه است كه از صفات فعل است، مانند: آفريدن و روزى دادن و آن عين موجود خارجى، اعم از زيد و عمر و آسمان و زمين است، همان گونه كه« شيخ مفيد»- رحمت خدا بر او باد- اين سخن را نقل كرده است.

آرى، علماى شيعه در دوره اخير به اتفاق بر آنند كه اراده در خداى متعال از صفات فعل است، همان گونه كه علماى پيشين بر آن بوده‌اند و همان گونه كه در روايات اهل بيت( ع) آمده است.

( اينان بر نظر گروهى از متكلمان دوره وسطى خط بطلان كشيدند، زيرا متوجه شدند كه اراده در غير خداى متعال، كار نفس است و در خداى متعال، فعل و ايجاد آن در خارج است، همان گونه كه نص روايت حكايت مى‌كند: من به استادمان، آية اللّه العظمى خويى پيشنهاد كردم كه در مباحث كلامى كه بر روش متكلمان دوره وسطى است، تجديد نظر شود و به شكلى جديد و هماهنگ با انديشه‌هاى امروز كه افكارى سليم و منطبق با آراى پيشينيان و مأخوذ از نصوص اهل بيت( ع) است، مرتب گردد كه پذيرفتند و وعده انجام آن را دادند( ر. ك:« محاضرات» معظم له، به قلم محمد اسحاق الفياض، ج ٢، ص ٣٤- ٤٣).

[٢] اوائل المقالات، شيخ مفيد، ص ١٩.