خودبينى، ناگهان او را از راه [هدايت‌] بيرون كند كه اين دگرگونى درونى ناگهانى، در داستان «بلعم باعور» پند و درسى آموزنده است و همچنين گناهكار، به سبب بسيارى گناه و خطا- به هر اندازه‌اى كه بزرگ باشد- نااميد نگردد تا با نااميدى از رحمت خدا و به گمان محروميت هميشگى، طغيان و سركشى خود را ادامه دهد. بنده خدا اعم از آنكه فرمانبردارى خدا يا گناهكار باشد، همواره بين بيم و اميد (خوف و رجا) به سر مى‌برد، نه نااميدى و نه غرور.

در اين حديث منقول شايد منظور همين باشد كه:

«انّ قلوب بنى آدم بين اصبعين من اصابع الرحمن يصرفها كيف شاء.»

- دل انسانها بين دو انگشت از انگشتان خداوند رحمان است و هرگونه بخواهد آن را دگرگون مى‌سازد». و در ضبط ديگر:

«اذا شاء أزاغها و اذا شاء اقامها- اگر بخواهد آن را منحرف مى‌كند و اگر بخواهد استوار.»

از پيامبر (ص) روايت شده است كه در دعا مى‌خواند:

«يا مقلّب القلوب ثبّت قلبى على دينك»

.- اى دگرگون‌كننده دلها، دل مرا بر دين خود استوار كن». در آيه ٨ سوره آل عمران چنين آمده است:

رَبَّنا لا تُزِغْ قُلُوبَنا بَعْدَ إِذْ هَدَيْتَنا وَ هَبْ لَنا مِنْ لَدُنْكَ رَحْمَةً إِنَّكَ أَنْتَ الْوَهَّابُ‌.- اى پروردگار ما، پس از آنكه ما را هدايت كردى، دلهاى ما را به باطل مايل مكن و از پيشگاه خود، ما را رحمتى ببخش كه بى‌شك تويى بخشنده».

و يعقوب (ع) فرزندان خود را آگاه مى‌كند كه:

وَ لا تَيْأَسُوا مِنْ رَوْحِ اللَّهِ إِنَّهُ لا يَيْأَسُ مِنْ رَوْحِ اللَّهِ إِلَّا الْقَوْمُ الْكافِرُونَ‌.[١]- از رحمت خدا نااميد مشويد كه جز گروه كافران از رحمت خدا نااميد نگردند.» آنچه در معنى آيه مورد بحث گفته شد، بى‌اندازه دقيق و لطيف است، جز اينكه تفسير آيه بدين معنى، چه بسا با نظر مشركان كه از پذيرش دعوت و اجابت پيامبر (ص) سرباز زدند، هماهنگ نباشد و تهديدى نسبت به نظر آنان به شمار آيد.

مفهوم آيه كنايه از چيرگى و قدرت خداى متعال در جهان هستى است و بى‌شك تصرّف‌كننده در آن است، به هرگونه كه بخواهد:

«لا رادّ لقضائه»

چه آنكه‌

[١] يوسف، ٨٧.