آموزش علوم قرآن ط سازمان تبليغات - معرفت، محمد هادى - الصفحة ٢٣١ - آياتى پيرامون نكته نخست

مشيت پيشى دارد.

هم او به سندى صحيح از «محمد بن مسلم» و او از «امام صادق (ع)» نقل كرده كه «المشيئة محدثة» (مشيت حادث است) و چيزى است كه به وجود مى‌آيد.[١] «شيخ صدوق» نيز از «علىّ بن موسى الرضا (ع)» روايت كرده است كه:

مشيت و خواست، از صفات افعال است و كسى كه تصور مى‌كند، خداوند همواره اراده‌كننده و خواستار است، موحد نيست.»[٢] چه بسا دنباله حديث، اعتراضى به مذهب اهل صفات (اشاعره) باشد كه اراده را صفت ذاتى قائم به خداى متعال و زايد بر ذات مقدس او مى‌دانند كه لازمه اين اعتقاد، تعدد قديم است و خدا منزه از آن است‌[٣]- ولى برخى از متكلمان شيعه كه اراده را صفت ذات مى‌دانند، اعتقاد ندارند كه اراده زائد بر ذات است، بلكه معتقدند اين صفت مانند ديگر صفات ذات، مانند علم و قدرت و حيات، عين ذات مقدس اوست. بنابراين، حديث اين صفات را در بر نمى‌گيرد.

*** اراده تشريعى، عبارت است از: امر و نهى خداى متعال، با برانگيختن يا بازداشتن بندگان، نسبت به تكاليف و وظايفى كه مصالح و مفاسد ناشى از آن به خود آنان بازمى‌گردد.

اين اراده، گاهى بر خلاف مراد است. به سخن ديگر يا چيز مورد اراده رخ نمى‌دهد. يا آنچه به مرحله روى دادن برسد، خلاف اراده است، زيرا برخى از بندگان نافرمانى مى‌كنند و با امر خدا مخالفت مى‌ورزند و گريزى از آن نيز نيست، چون دنياى تكليف، دنياى اختيار است و اگر مكلّفان در فرمانبردارى و سركشى مختار نبودند، جايى براى تكليف نبود. مصلحت تكليف اقتضا مى‌كند كه بندگان براى فرمانبرى يا

[١] اين سه حديث از اصول كافى، ج ١، ص ١٠٩- ١١٠، باب« اراده» نقل شده است. ر. ك:

مرآة العقول در شرح كافى از علامه مجلسى، ج ٢، ص ١٥- ٢٢ و بحار الانوار، ج ٤، ص ١٣٧.

[٢] التوحيد، شيخ صدوق، باب صفات افعال، ص ٩٣. ر. ك: بحار الانوار، ج ٥٧، ص ٣٧.

[٣] ر. ك: تجريد الاعتقاد، شرح« علامه حلّى»، ص ١٥٩- اوائل المقالات، شيخ مفيد، ص ١٩.