شرح الهيات شفاء - مصباح یزدی، محمد تقی - الصفحة ٨٤ - پژوهشى پيرامون عرضيّت « علم»

البته، در ميان پاسخهايى كه شيخ به اين مسئله داده است، مطالبى وجود دارد كه با مبانى صدرالمتألهين سازگارى ندارد. صدر المتألهين نيز در تعليقه خود بر شفا، مطالب مبسوطى را در اين مبحث، بيان كرده كه طىّ آن موارد اختلاف خود با جناب شيخ را متعرض گرديده است.[١] از جمله آنها، مسئله اتحاد عاقل و معقول است كه در جاهاى زيادى اين اختلاف بروز مى‌‌كند. و جناب شيخ بر خلاف صدرالمتألهين، اتحاد عاقل و معقول را انكار مى‌‌كند.

بنابراين، در اين مباحث لازم است كه اختلاف مبانى در نظر گرفته شود. از اين رو، نخست كلام شيخ را تقرير مى‌‌كنيم آنگاه در صورت لزوم به مبانى ديگران نيز اشاره‌‌اى خواهيم كرد.

تقرير صحيح از سخن مصنف: به نظر مى‌‌رسد آنچه شيخ در اينجا مى‌‌گويد همان است كه بعدها دركلام صدر المتألهين به «اختلاف حمل» تعبير شده است. چه اينكه در زمان شيخ اصطلاحِ «حمل اولى» و «حمل شايع صناعى» رايج نبوده است. همانگونه كه اصطلاح «معقولات ثانيه فلسفى» در آن زمان، رايجنبوده است. در آن زمان، هر گاه سخنى از معقولات ثانيه به ميان مى‌‌آمده، مقصود همان «معقولات ثانيه منطقى» بوده است. از اين رو، همواره با معقولات ثانيه فلسفى، اشتباه مى‌‌شده است. تقريباً از زمان خواجه طوسى بوده كه اصطلاح «معقولات ثانيه فلسفى» در مقابل معقولات ثانيه منطقى مطرح شده است و از كلمات شيخ اشراق نيز چنين چيزى فهميده مى‌‌شود. به هر حال، اين اصطلاح در زمان شيخ به طور قطع، مطرح نبوده است. چنانكه اصطلاحِ «حمل اوّلى» و «حمل شايع صناعى» نيز در زمان شيخ مطرح نبوده است. از اين رو، هر جا مطلبى با اين امور ارتباط مى‌‌يافته، و مثلا مسئله‌‌اى با فرق گذاشتن ميان حمل اوّلى و حمل شايع صناعى، حلّ مى‌‌شده است؛ از عبارتهاى پيچيده‌‌اى براى فهماندن آنها استفاده مى‌‌شده؛