شرح الهيات شفاء - مصباح یزدی، محمد تقی - الصفحة ٨٣ - پژوهشى پيرامون عرضيّت « علم»

با ايشان ندارد. و نظر خود را به تفصيل در كتاب اسفار[١] بيان كرده و از مبناى خويش دفاع نموده است. گو اينكه در سخنان وى نوسانى و ابهامى نيز وجود دارد.

اشكالى در باب علم: به هر حال، درباره اينكه علم حصولى، طبق نظر مشائيان، كيف نفسانى باشد،اشكالى پيش مى‌‌آيد. همان اشكال معروفى كه در باب وجود ذهنى مطرح شده است. يعنى بنابر قول به وجود ذهنى، ماهيات اشياء خارجى، با وجود ذهنى، در ذهن موجود مى‌‌شوند. پس، اگر ماهيتى در خارج عَرَض باشد، وقتى در ذهن هم موجود شود، ماهيتش عَرَض خواهد بود، و اگر جوهر باشد، همان ماهيت جوهرى در ذهن با وجود ذهنى موجود مى‌‌شود. پس، بايد علم ما جوهر باشد. و حال آنكه شما مى‌‌گوييد علوم حصولى، مطلقا كيف نفسانى هستند.

بنابراين، چگونه مى‌‌توان پذيرفت همه علوم حصولى كيف نفسانى باشند. و از سوى ديگر وجود ذهنى را پذيرفت و قائل شد به اينكه ماهيّت، اشياء در ذهن، با وجود ذهنى موجود است و لازمه‌‌اش آن است كه جوهر خارجى در ذهن هم جوهرى باشد كه با وجود ذهنى موجود است؛ نه عرض و كيف!

پاسخ اشكال فوق: درباره اشكالِ فوق، پاسخ‌‌هاى گوناگونى داده شده است. شايد بتوان گفت يكى از جنجالى‌‌ترين مسائل فلسفى، همين مسئله است و فلاسفه نامور از جمله: سيّد صدر الدين دشتكى، محقّق دوانى، فاضل قوشچى، صدر المتألهين و حكيم سبزوارى، هر كدام به گونه‌‌اى از اين مسئله پاسخ گفته‌‌اند.

حكيم حاج ملاّ هادى سبزوارى در شرح منظومه، اقوال را با تفصيل، نقل كرده است. آنچه بايد در اينجا بدان بپردازيم، ديدگاه مصنف و پاسخ او به اين مسئله است.