شرح الهيات شفاء - مصباح یزدی، محمد تقی - الصفحة ٥٢٥ - مرورى دوباره بر ويژگى هاى فصل

خود مادّه براى صورتِ حيوانى است. حتى مى‌‌توان حيوان را هم براى صورت انسانى، مادّه به حساب آورد. حاصل آنكه: هرگاه صورتى بخواهد در مادّه پديد آيد كه قبلا نبوده است، بايد تغيّراتى در مادّه پيدا شود ‌‌و به تعبير جناب شيخ‌‌ـ حركتى در آن پديد آيد. البته، ايشان قائل به حركت جوهريه نيست، از اينرو، بايد تعبير «تتحرّك» در كلام ايشان را به معناى «تَتَغَيَّر» بگيريم.

تغييراتى كه در مادّه پيدا مى‌‌شود تا برسد به حدّى كه صورت نوعيه جديدى در آن بوجود آيد؛ از دو حال خارج نيست:

الف: گاهى در جهت رسيدن به غايت و همان صورت نوعيه جديد است. به طور مثال: نطفه كه در آغاز حالت جسميت دارد، فقط مجموعه‌‌اى از عناصر و موادّ معدنى است؛ از اينرو، هنوز آثار حيوانيّت در آن وجود ندارد. (البته امروزه ثابت شده كه اسپرم خودش يك حيوان است) نطفه كه آميزه‌‌اى از آب و عناصر و مواد معدنى است، حركت مى‌‌كند و تغييراتى در آن پيدا مى‌‌شود و بصورت علقه و مضغه درمى‌‌آيد؛ تا اينكه صورت حيوانى از حيوانات يا انسان در آن تحقق يابد. چنين تغييراتى بسان گامهايى است براى رسيدن به همان نوع و از لوازم رسيدن به صورت نوعيه است و تا اين تغييرات پيدا نشود، صورت نوعيه تحقق نمى‌‌يابد.

ب‌‌ـ گاهى تغييرات در اثر تصادمات امور مادّى پديد مى‌‌آيند. چه، امورى كه در جهان مادّه است همواره در يك مسير مستقيم حركت نمى‌‌كنند. بسيار اتفاق مى‌‌افتد تصادماتى بين آنها رخ مى‌‌دهد. و حالاتى براى اشياء پيدا مى‌‌شود كه خارج از مقتضاى طبيعتشان است. بلكه امرى كاملا بيگانه از طبيعت براى آنها اتفاق مى‌‌افتد.

به هرحال، بر اثر برخورد با طبايع ديگر و تزاحمات و تصادماتى كه واقع مى‌‌شود، گاهى حالات، عوارض و مزاجهاى خاصّى، در مادّه پديد مى‌‌آيد و