شرح الهيات شفاء - مصباح یزدی، محمد تقی - الصفحة ٤٩٧ - بررسى امكان لحاظ هاى مختلف در اشياء گوناگون

همچنين، مفهوم جسم را كه به نفس عرضه كرديد و آن را به عنوان جنس قلمداد نموديد و گفتيد جوهرى است كه مى‌‌تواند صاهل يا ناطق يا ناهق و يا حسّاس باشد؛ با چنين تعريفى معناى تامّى براى نفس حاصل نمى‌‌شود و نفس را قانع نمى‌‌سازد. بله، ممكن است در معناى جسم، اين امور را گنجانده باشيد كه آن داراى اقطار ثلاثه است، طويل و عريض و عميق است. ولى در عين حال، چون معناى جنسى است، هنوز معناى محصَّلى به دست نفس نيامده است. هنوز آن معنايى كه بايد در بر داشته باشد يا نداشته باشد معلوم نشده تا نوعى از انواع شود.

فَاِنْ قالَ قائِلٌ: فَيُمْكِنُنا اَنْ نَجْمَعَ مِثْلَ هذا الْجَمْعِ اَىَّ الاَْشْياءِ شَيْئاً، فَنَقُولُ: اِنَّ كَلامَنا في نَحْو مِنَ الاِْجْتِماعِ مَخْصُوص، يَكُونُ اجْتِماعُ الاَْشْياءِ فيهِ عَلى نَحْوِ الاِْجْتِماعِ في طَبيعَةِ الْجِنْسِ مِنْ حَيْثُ هُوَ جِنْسٌ، وَذلِكَ النَّحْو هُوَ اَنْ تَكُونَ الْمُجْتَمَعاتُ فُضُولا تَنْضَمُّ اِلَيْهِ، اِلاّ اَنَّهُ لَيْسَ كَلامُنا ههُنا فِى الدِّلالَةِ عَلى طَبيعةِ الْجِنْسِ اَنَّهُ كَيْفَ تَحْوِى الْفُصُولَ وَغَيْرَ الْفُصُولِ، وَاَىُّ الاَْشْياءِ يَجْتَمِعُ فيهِ عَلَى نَحْوِ الْفُصُولِ، بَلْ كَلامُنا فيها عَلَى النَّحْوِ الْمُؤَدّي اِلَى الْفَرْقِ بَيْنَ الْجِنْسِ وَالْمادَّةِ. وَلَيْسَ اِذا اَرَدْنا اَنْ نُفَرِّقَ بَيْنَ شَيْئَيْنِ يَلْزَمُنا اَنْ نَتَعَدِّىَ التَّفْريقَ اِلى بَياناتِ اَحْوال اُخْرى، وَاِنَّما غَرَضُنا اَنْ نَعْرِفَ اَنَّ طَبيعَةَ الْجِنْسِ الَّذي هُوَ الْجِسْم هُوَ اَنَّهُ جَوْهَرٌ يَجُوزُ فيهِ اِجْتِماعُ اَشْياءَ مِنْ شَأْنِها اَنْ تَجْتَمِعَ فيهِ. فَتَكُونُ الْجُمْلَةُ طَويلَةً عَريضَةً عَميقَةً، وَتَكُونُ وَاِنْ كانَتْ لا تَكُونُ اِلاّ اَشْياءَ مَعْلُومَةَ الشُّروط مَجْهُولَةً بَعْدُ. وَاِلى هذا الْحَدّ ما نَتَكَلَّمُ في هذا الْفَصْلِ.

بررسى امكان لحاظ‌‌هاى مختلف در اشياء گوناگون

اگر كسى بگويد: ما مى‌‌توانيم مفهومى را به چند صورت لحاظ كنيم: يكى اينكه با شىء ديگرى باشد؛ و ديگر اينكه با شىء ديگرى نباشد؛ و سوم اينكه «لا بشرط» باشد. به طور مثال مى‌‌گوئيم صندلى را با انسان در نظر مى‌‌گيريم.