شرح الهيات شفاء - مصباح یزدی، محمد تقی - الصفحة ٣٩ - شقوقى كه در استدلال بر جوهريت كيفيات وجود دارد

بسيارى از فلاسفه اينرا ممكن دانسته‌‌اند، اكثر متكلّمان نيز آن را روا انگاشته‌‌اند.

بنابراين، صرف اينكه گفته شود اينگونه كيفيات قابل انتقال هستند بدان معنا نيست كه ضرورتاً جوهر مى‌‌باشند.

البته، ما به اين مطلب معتقد نيستيم. ولى كسانى هستند كه چنين عقيده‌‌اى دارند. بنابراين، نمى‌‌توان در مقابل هر فيلسوفى چنين استدلال كرد كه چون كيفيات قابل انتقال‌‌اند پس، جوهراند.

ما انتقال عَرَض را جايز نمى‌‌دانيم و براى اين مطلب برهان اقامه مى‌‌كنيم. ولى اگر شما از اين راه بخواهيد اثبات كنيد كه چون حرارت قابل انتقال است پس جوهر است با مشكل مواجه مى‌‌شويد. زيرا، كسانى هستند كه هم قائل به عرضيّت حرارت و هم قائل به جواز انتقال آن مى‌‌باشند. بنابراين، اين يك بحث مبنايى و جدلى است. ازاين‌رو، جناب شيخ، خود در صدد اقامه برهان بر اين مطلب برمى‌‌آيد كه اساساً انتقال اعراض از موضوعاتِ خود، محال است.

شقوقى كه در استدلال بر جوهريت كيفيات وجود دارد

بحث درباره عرضيّت كيفيات محسوسه بود. مصنف، نخست به يك دليل ساده اشاره كرد و آنرا قانع‌كننده ندانست. سپس در اين مقام برآمد تا يك برهان متقن و مفصّلى را براى اين مسئله اقامه كند. امّا، اين برهان چنانكه پيش از اين نيز بدان اشاره كرديم از نظم كافى برخوردار نيست تنظيم روشنى ندارد! برخى از مطالب آن نيز قابل مناقشه است.

يكى از موارد بر هم خوردن نظم در برهان مذكور، اين است كه در وسط مطلب، بحث ديگر و قول ديگرى را به طور اشاره بيان مى‌‌كند. در حالى كه معترضه بودن آن جمله به خوبى روشن نيست. و همين منشأ اشتباه مى‌‌شود.