شرح الهيات شفاء - مصباح یزدی، محمد تقی - الصفحة ٣٢٩ - تذكّر

فعليّت همان مرغ نخستين است، پس از آن قوّه‌‌اى (تخم‌‌مرغ) است كه بالقوه مرغ دوّمى است. حال، كداميك مقدم است؟ از يك نظر، تخم‌‌مرغ قبل از اين مرغ است، پس قوه مقدم بر فعليت است، ولى عكس آن نيز صادق است. يعنى چون اين مرغى كه تخم مى‌‌گذارد قبل از تخم است، پس فعليتْ مقدم بر قوه است.

به هر حال، فرض اينكه فعليّت در اين اشياء قبل از قوه است، اولى نيست از فرض اينكه قوه قبل از فعل است.

وَ اَيْضاً فَاِنَّ الْفِعْل [١] فِى التَّصَوُّرِ وَ التَّحْديدِ قَبْلَ الْقُوَّةِ، لاَِنَّكَ لا يُمْكِنُكَ اَنْ تَحُدَّ الْقُوَّةَ اِلاّ اَنَّها لِلْفِعْلِ، وَ اَمّا الْفِعْلُ فَاِنَّكَ لا تَحْتاجُ في تَحْديدِهِ وَ تَصْويرِهِ اَنَّهُ لِلْقُوَّةِ. فَاِنَّكَ تَحُدُّ الْمُرَبَّعَ وَ تَعْقِلَهُ مِنْ غَيْرِ اَنْ يَخْطُرَ بِبالِكَ قُوَّةُ قَبُولِهِ، وَ لا يُمْكِنُكَ اَنْ تَحُدَّ الْقُوَّةَ عَلَى التَّرْبيعِ اِلاّ اَنْ تَذْكُرَ الْمُرَبَّعَ لَفْظاً اَوْ عَقْلا وَ تَجْعَلَهُ جُزْءَ حَدِّهِ.

پنجم: تقدم فعليت بر قوه در رياضيات

همچنين در برخى موارد فعليت، مقدّم بر قوّه است؛ چنانكه در رياضيات قوه در مورد خطى به كار برده مى‌‌شود كه توان مربّع شدن دارد. حال، اگر در مورد آن بخواهيم تعريفى ارائه دهيم كه بيانگر اين معنا باشد كه اين خط، قوّه مربع است؛ يا بالقوه مربع است؛ بايد بگوييم «فى قوّته ان يصير مربّعا». امّا، اگر مربع را بخواهيم تعريف كنيم، مربع احتياج ندارد به اينكه بگوييم فعليت خطّى است كه قوّه تربيع را داشته باشد. زيرا، مفهوم مربع را بدون لحاظ قوّه نيز مى‌‌توان تصوّر كرد. سطحى است محدود به ٤ خط مستقيم مساوى).

تذكّر

تصوّر معناى «بالفعل» در صورتى نياز به تصور معناى «قوّه» ندارد كه آنرا مفهومى مستقل و فاقد مفهوم نسبت و اضافه در نظر بگيريم چنانكه آنرا