شرح الهيات شفاء - مصباح یزدی، محمد تقی - الصفحة ٢٨٥ - تقسيم قواى فاعلى بالطبع

ماده قابل تحقّق است اطلاق مى‌‌گردد. و هر يك از اينها گاهى تام و گاهى ناقص است. چنانكه قوّه تام يا فاعلى است و يا انفعالى!

قوّه تام فاعلى، قوّه‌‌اى است كه در صورت نبودن مانع و حصول شرائط، فعلش را انجام مى‌‌دهد و ديگر حالت منتظره‌‌اى ندارد. و قوّه انفعاليه آن است كه مادّه منفعل مى‌‌شود بدون آنكه مانعى در آن وجود داشته باشد يا نيازمند به حصول شرطى باشد. (قوّه قريب به فعليت)

همچنين تقسيم قواى فاعلى بدست آمد كه طى آن قواى فاعلى به «بالطبع» و «اكتسابى» تقسيم گرديد و قواى فاعلىِ اكتسابى، به سه قسم: «عادى»، «صناعى» و «اتفاقى» تقسيم گرديد.

تقسيم قواى فاعلى بالطبع

قواى فاعلى بالطبع به دو قسم تقسيم مى‌‌شوند: ١ـ قوه‌‌اى كه در فاعل‌‌هاى حيوانى است ٢ـ قوه‌‌اى كه در فاعلهاى غير حيوانى است.

اين تقسيم از آنرو مطرح مى‌‌شود كه وقتى گفته مى‌‌شود فاعل بالطبع، تصوّر نشود معنايش آن است كه حتماً بايد در طبيعت بى‌‌جان باشد؛ بلكه حيوانات هم مى‌‌توانند قوّه فاعلى بالطبع داشته باشند. اين نكته چندان نيازمند توضيح نيست. از اينرو، مصنف نيز با اشاره از آن مى‌‌گذرد و وارد مبحث ديگرى مى‌‌شود؛ و آن اينكه قوّه فاعلى همانگونه كه اشاره شد، گاهى قوّه فاعلى بعيد است (قوّه فاعلى ناقص) يعنى قوه‌‌اى ست كه در فاعل وجود دارد امّا، تامّ الفاعلية نيست. پس، ممكن است قوّه فاعلى قبل از فعل در فاعل تحقّق داشته باشد، امّا، براى تحقق فعل بايد چيزى بدان افزوده شود هرچند كه آن چيز اراده فاعل باشد.

بنابراين، قوّه فاعلى چيزى است كه بايد «اراده» بدان افزوده شود تا به